کتابخانه‌ی دانشگاه هنر موساشینو | علیرضا سید احمدیان

[yasr_visitor_multiset setid=1]

گالری و کتابخانه‌ی دانشگاه هنر موساشینو (۱۹۶۲) یکی از عالی‌ترین ساختمان‌های مجتمع به شمار می‌آید که معمار یوشینوبو آشیهارا آن را طراحی کرده است. این گالری‌ـ کتابخانه یک بنای بتونیِ مدرنیستی است که در کامپوس ۱۱ هکتاریِ دانشگاه از جایگاه حسّاسی برخوردار است. کامپوسِ دانشگاه مثل تناوبی از وُید و تراکم، در ۴۰ کیلومتریِ غرب توکیو واقع است. ولی حتی گنجینه‌های معماری هم برای خود عمر مفیدی دارند که ممکن است نسبتاً زود به سر آید. بعد از ۴۰ و اندی سال که از احداث این کتابخانه گذشت، ساختمان آن دچار قولنج شد و به نظر خیلی دِمُده می‌رسد.

175-(2)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰)

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۰]

مدیریت دانشگاه، گالری کتابخانه را به دو بخش برنامه‌ایِ مجزّا تقسیم کرد و آنگاه تصمیم گرفت که ساختمانِ تاریخیِ آشیهارا را به موزه‌ای تبدیل و کتابخانه‌ای نیز در سایت مجاور آن تأسیس کند. یک مسابقه برای طرّاحی هر دو برنامه ترتیب داده شد. معمار سو فوجیموتو پنج شرکت‌کننده‌ی دیگر را در این مسابقه شکست داد و حتی هیئت داوران را با ایده‌ی یک قفسه کتاب که در قابی شیشه‌ای قرار می‌گرفت، تحت تأثیر قرار داد. هندسه‌ی این طراحی مُلهم از جوّ قرائتخانه‌های قدیمی است و دو هدف عمده‌ی اغلب کتابخانه‌ها را به نحو مطلوبی تأمین کرده است. در حالی که مسیرهای لابیرنتیِ بینِ دیوارهای قفسه مانند نوعی کشف بدون راهنمای مجموعه‌ی خیره‌کننده‌ی کتابخانه را امکانپذیر می‌کنند، ساماندهیِ شعاعیِ کتابخانه که از خلال قفسه‌ها می‌گذرد، یافتنِ کتاب را در مجموعه تسهیل کرده است.

175-(3)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۱]

کتابخانه‌ی جدید به مساحت ۶۴۱۰ متر مربع که در مجاورت ساختمانِ موجودی واقع است که بازسازی و نوسازیِ آن در بهار سال ۲۰۱۰ به پایان رسیده است، یکی از چندین قطعه زمین سایت کامپوس را به خود اختصاص داده است. سایت کتابخانه محصور در میان ساختمان‌های آکادمیک و کافه‌تریای اصلی دانشگاه است و دامنه‌ی محدودی دارد، زیرا بسیاری از سازه‌های قدیمیِ کامپوس برای بازسازی و نوسازی در آینده‌ی نزدیک در نظر گرفته شده‌اند. پیاده‌راهِ پهنِ شمالی با درختانِ گیلاس، منطقاً بهترین مکان برای ورود به داخل ساختمان و شروع به عبور از کنار دیوارِ مارپیچِ لابیرنتی است.

175-(4)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – پلان طبقه‌ی اول 

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۲]

این مارپیچ که دیوارهای آن از قفسه‌های چوبیِ پشت شیشه تشکیل شده‌اند، در ابتدای مسیر خود یک دیوار به ارتفاع ۵/۸ متر دارد که دور ساختمان چنبر می‌زند و سپس قوسی برمی‌دارد و لایه‌های متّحدالمرکزی در وسط ایجاد می‌کند از جهات مختلفی از سمت کامپوس قابل رؤیت است. دیوار کذایی بلافاصله مشخص می‌کند که ساختمان نمی‌تواند جز کتابخانه چیز دیگری باشد. دانشجویان از طریق یک ورودیِ عظیم در دلِ دیوار، به داخلِ دالان کوچکی هدایت می‌شوند که ورودیِ اولیه‌ی کتابخانه به ارتفاع سه طبقه را تشکیل می‌دهد. پلکان خارجی که بینِ ساختمان‌های جدید و ساختمانِ موجود قرار گرفته، به طبقه‌ی دوم منتهی می‌شود که در آن یک ورودیِ فرعی، دو سازه را به یکدیگر متّصل و به سمت تراس سرپوشیده در عقب کتابخانه منتهی می‌شود.

175-(5)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – پلان طبقه دوم

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۳]

این دالانِ تونل‌مانند به بخش دوطبقه‌ی مربوط به مجلات منتهی می‌گردد که بخش خیره‌کننده و چشم‌نوازی‌ست و در ادامه‌ی آن یک میز پذیرش گرد، یک اتاق مخصوص کتاب‌های نایاب، گالری برگه‌دان، و دفترهای طبقه‌ی همکف واقعند. اتاق‌های گردهمایی، پژوهش و تحقیق، و نمایش، بخشِ انبار را به دو قسمت تقسیم کرده‌اند. قفسه‌بندیِ اضافی در زیرِ زمین است و گنجایش ۳۰۰،۰۰۰ جلد کتاب را دارد؛ به این ترتیب، ساختمانِ جدید کتابخانه دوبرابرِ کتابخانه‌ی قدیم ظرفیّت دارد.

175-(7)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

یک تراس در طبقه­‌ی دوم قرار دارد که کتابخانه­‌ی جدید و ساختمان موجود را که در آینده­‌ی نزدیک به موزه تبدیل خواهد شد، به یکدیگر متّصل می­‌سازد. یک گشودگی در دیوار، چشم­‌اندازی به سمت ساختمان‌­های قدیمی فراهم آورده است.

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۵]

فوجیموتو در مورد طبقات اصلیِ کتابخانه معتقد است: «کل فضا پیوسته و متّصل است اما در دو سطح قرار گرفته است». معماری با تبعیّت از تکنیکِ حکّاکیِ پیرانِزی ٭(Piranesi) و با استفاده از پلکانِ تشکیل‌شده از قفسه‌های کتاب که جای کافی برای نشستن را نیز فراهم می‌آورند، و وُیدهای عظیمی که طبقه‌ی دوم را «منفذدار» ساخته‌اند و شبکه‌ای از راهروهای عریضی که راه‌شان را از میان قفسه‌های غول‌آسا باز می‌کنند، مرز میانِ طبقات بالا و پایین را از میان برداشته و مخدوش ساخته است. در کنار پلکان ملایمی که به قرائتخانه منتهی می‌شود، آسانسورها و یک پلکان محصور قرار دارد که مسیرهای بدیلی برای دستیابی به طبقه‌ی فوقانی را در انتهای ساختمان فراهم می‌آورند.

175-(8)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۵]

هرچند عناصر برنامه‌ایِ محصور در ساختمان، تا حدّ زیادی طبقات تحتانیِ مارپیچی را از دیده‌ها پنهان نگاه می‌دارند، طبقات فوقانی که قفسه‌های سرتاسریِ از کف تا سقف، به‌کرّات حول میز پذیرش در وسط اتاق آن را دور زده‌اند، به وضوحِ بسیار پیدا هستند.

175-(9)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – مقطع AA

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۵]

بین قفسه‌های مارپیچ به ارتفاع تقریباً ۵ متر، و مبلمان و نورافکن‌های کتابخانه، مناطق عملکردی قرار گرفته‌اند. قفسه‌های کم‌ارتفاع که با دقت بسیار برای دسترسیِ آسان در نظر گرفته شده‌اند، حلقه‌های لایه‌بندی‌شده فضا را از خود انباشته‌اند، و میزهای مشترکِ کاربرانِ کتابخوان، میزهای یک‌نفره و صندلی‌های خاصّی که از مجموعه‌ی اختصاصیِ دانشگاه انتخاب شده‌اند، مناطق مخصوصِ نشیمن و قرائت را به تفکیک مشخّص و تعریف کرده‌اند.

175-(10)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

یک پنجره­ی بزرگ بخش مجلات را به چشم­انداز سرسبز بیرون، پیاده­راهِ درختکاری­شده، و کامپوس خارجی وصل کرده است.

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۵]

نورپردازیِ کتابخانه در عبور از فضای تو در توی کتابخانه به کاربران یاری می‌رساند. ردیفی از نورهای نقطه‌ای در بالکن‌ها، و مجموعه‌ای از لامپ‌ها بالای میز پذیرش قرار گرفته‌اند. فوجیموتو توضیح می‌دهد که: «عبور از دالان کتابخانه مثل عبور از وسط جنگل است. نوری که از یک سمت می‌آید شما را به پیشتر رفتن به آن سو ترغیب می‌کند». در طول روز، نورِ خورشید، نورِ محیطِ کتابخانه را تقویّت و کل سالن را به ملایمت نورباران می‌کند. علاوه بر پنجره‌های وسیع، نورگیرهای سقفی با پانل‌های شیشه‌ایِ مات، سقف را شیاردار و اتاق را از اشعه‌ی لطیفی آکنده ساخته‌اند. درست در زیر آن‌ها، یک سقف کاذب با پَنل‌هایی از جنس پولی‌کربنات به شکل شش‌ضلعی (لانه‌زنبوری)، شیارها و دیرک‌های سقف را پنهان نگاه می‌دارند و نور واردشده را نیز منتشر می‌کنند. سطح پنل‌های شیشه‌ای که انعکاسِ آینه‌ایِ قفسه‌های پایین‌شان هستند، ردیفِ کتاب‌ها را منعکس می‌کنند و به واسطه‌ی آن‌ها است که به نظر می‌رسد قفسه‌ها تا بینهایت گسترش یافته‌اند.

175-(11)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

فضاسازی به صورت قفسه‌­هایی کوتاه و چندین مکان برای نشستن در میان ردیفِ بی­پایانِ مارپیچی انجام شده است. بالای سر خوانندگان لامپ­‌های معلّقی نور واردشده در طول روز را تکمیل و تقویّت می­‌کند. نور خورشید که از طریق نورگیرهای سقفی «فیلتر» می­‌شود و به داخل می‌­آید.

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۶]

در این دیوارهای پوشیده از قفسه، منافذ مستطیلی در اندازه‌ها و ابعاد مختلفی وجود دارد که هرکدام‌شان از الگوی خاصّی تبعیّت می‌کنند. اینها در هندسه‌ی متّحدالمرکز «تخفیف» ایجاد می‌کنند، داخل قاب‌ها را دوباره قاب‌بندی، و در فضا با ایجاد عمق میدان و همزمان ایجاد گسست در دیوار، طبقه‌بندیِ کتاب‌ها را تسهیل می‌کنند. این سیستمِ طبقه‌بندی در قسمت‌های سه‌گوش گوه‌ای‌شکلی انجام می‌شود که به صورت شعاعی از میز پذیرش منشعب شده‌اند. هریک از این قسمت‌های گُوه‌ای، به طبقه‌ی شماره‌خورده‌ی خاصّی مربوط هستند؛ تابلوهای عمود بر قفسه‌ها هر قسمت را تعریف کرده‌اند.

175-(12)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۶]

چوب زیزفون سبُک در ساخت قفسه‌ها به کار رفته که آن‌ها را در حدّ فاصل مبلمان و معماری قرار داده است. پارتیشن‌ها دید از پشت ندارند و به سازه‌ی فولادیِ کتابخانه پیچ شده‌اند. سازه ی فولادی، در ضمن، یک سیستمِ دیرک و ستون است که به یک پیِ ضدّ آتش وصل شده است. به نقل از معمار فوجیموتو: «ستون‌ها واقعاً شبیه بَست‌های کوچک هستند». به دلیل هیبت غریبِ دیوارها و منافذ بیقاعده‌ای که در آن‌ها است، ستون‌ها نمی‌توانند به صورت شبکه به کار گرفته شوند. ولی حجم عظیمِ قفسه‌ها فضای زیادی برای جایگیریِ دیرک‌ها و ایجاد ثبات در آن‌ها فراهم آورده است. در بیرون ساختمانِ کتابخانه، قفسه‌ها رنگ قهوه‌ایِ سیری دارند و به منظور امنیت بیشتر، پرداختِ ضدّ آتش و حرارت دارند. این قفسه‌ها علاوه بر نامرئی و عایق بودن، سخت‌افزاری که نمای بیرونی را ایجاد کرده از نظرها پنهان ساخته‌اند. جام‌های شیشه هرکدام به مساحت ۲۷/۰ متر مربّع ظاهراً در برابر قفسه‌های چوبی معلّق هستند. بست‌های فلزی، این جام‌ها را که ۶/۷ میلیمتر ضخامت دارند به سازه‌ی فولادیِ ساختمان متّصل ساخته‌اند.

175-(13)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۷]

کتابخانه‌ای که معمار سو فوجیموتو ساخته، علاوه بر ایجاد هیجان و انگیزه در کامپوسِ قدیمیِ دانشگاه هنرِ موساشینو، بنایی برای تجلیل از مقامِ شامخ کتاب نیز محسوب می‌شود، آن‌هم در عصری که آینده‌ی مکتوبِ چاپی، آینده‌ای مبهم و نامعلوم است. معمار می‌گوید: «امروزه هرکس می‌تواند در رستورانِ مک‌دونالد هم کتاب بخواند. ولی لذّت، تمرکز و تمدّد اعصابی که در یک کتابخانه در محاصره‌ی کتاب‌های کتابخانه ایجاد می‌شود، تجربه‌ی خاصّی‌ست که به وصف در نمی‌آید».

175-(14)

کتابخانه‌ی و دانشگاه هنر موساشینو، سو فوجیموتو، توکیو، ژاپن (۲۰۱۰) – داخلی

منافذ موجود در قفسه­‌یص مارپیچی چشم­‌اندازهای داخلی را وسعت می‌­بخشند و در فضا عمق میدان ایجاد می‌­کنند. تاکو ساتوه این منافذ را طرّاحی کرده است. او با استفاده از ارقام بسیار بزرگ سفیدرنگ که به قفسه­‌ها الصاق نموده طبقه­‌بندیِ کتاب‌­ها و استفاده‌­ی کاربران از آن‌ها را آسان ساخته است.

[مأخذ: هنر معماری ۲۷، ۱۳۹۱: ۳۷]

البتّه ساختمان کتابخانه هنوز عطشِ سیری‌ناپذیری برای کتاب دارد. هم داخل و هم خارج از آن بی‌شمار قفسه‌ی خالیِ کتاب وجود دارد. فوجیموتو اول به دیوارهایی از کتاب فکر کرده بود که از کف تا سقف ارتفاع گرفته باشند. فقط هفت ردیف اول هر ستون قابل استفاده هستند و قفسه‌های بالای ۸/۱ متر به ابزارهای خاصّ برای مقابله با زلزله و نیز نردبانی برای دسترسی نیاز دارند. فوجیموتو کار خود را اینطور توجیه کرده است: «بعد از تکمیل کتابخانه، فکر کردم خالی بودنِ قفسه‌ها شاید خیلی هم بد نباشد. اگر همه‌ی قفسه‌ها را پر می‌کردم، کتابخانه به یک گنجه‌ی بزرگ کتاب تبدیل می‌شد. امّا حالا که خالی رهایش کرده‌ام، پر از امکانات بالقوّه به نظر می‌رسد».

منبع:

هنر معماری، ۱۳۹۱. طراحی و معماری داخلی کتابخانه‌ها. فصلنامه‌ی هنر معماری. شماره‌ی ۲۷


سو فوجیموتو آرچیتکتز ــ معمار اصلی: سو فوجیموتو؛ تیم پروژه: کوجی آئوکی، ناگابونو ماتسومورا، شینتارو هُما، توموکو کُسامی، تاکاهیرو هاتا، یوشیهیدو ناکازونو، ماساکی ایؤاتا.
مهندس: جون ساتو، ماسایوکی تاکادا (مهندس سازه)؛ شرکت مهندسی کانکیوـ تاکافومی ؤادا، کازوناری اُهیشیما، هیروشی تاکایاما
مشاوران: دفتر نورپردازیِ سیریوس (نورپردازی)؛ اِیْشی کاتسورا (رسانه/ مشاور امور کتابخانه)؛ دفتر طرّاحی تاکو ساتوه (طبقه­بندی)؛ شرکت اینوئه اینداستریز (طرّاحی مبلمان)
پیمانکار: تایسِی کورپوریشن ــ تسوکاسا ساکاتا
مشتری: دانشگاه هنر موساشینو
وسعت: ۶۴۲۰ متر مربّع
هزینه: نامعلوم
سال ساخت: ۲۰۱۰
محل اجرا: توکیو، ژاپن