در اطراف سیاه کوه امروز هیچ شاهراه عمده و یا راه ارتباطی معمور وجود ندارد. در تابستان در دشت‌های شرقی حوزه‌ی مسیله اثری از زندگی انسانی نیست، ولی در زمستان و بهار طوایفی از ایلات خوار و ورامین با گله‌های دام، در جلگه‌های اطراف سیاه کوه دیده می‌شوند که تعداد آن‌ها بر حسب مقدار بارندگی سالیانه که پوشش گیاهی را زیاد و کم می‌کند، متغیّر است. وقتی علف فراوان باشد دامدار هم زیاد است، ولی در سال‌های خشک کسی توجهی به دشت‌های کویری ندارد. در گذشته منطقه‌ی سیاه کوه سر راه‌های ارتباطی مهم جنوب به شمال بوده است. از خرابه‌هایی که در مرنجاب و سفید ‌آب و بناهایی که در سیاه کوه وجود دارند، معلوم می‌شود که در ادوار تاریخی راه قدیمی اصفهان و کاشان به خوار و خراسان از سیاه کوه می‌گذشته، ولی در نوشته‌های جغرافیدانان اسلامی در هیچ جا حرفی از راه سیاه کوه زده نشده است.

کاروانسرای عین‌الرّشید تا اواخر سال ۱۳۷۹ بدون رسیدگی رها شده بود، لیکن از آن به بعد با انجام مطالعات میدانی، آسیب‌شناسی و مستندنگاری تا اواخر سال ۱۳۸۱ نسبت به مرمّت و بازسازی (جایگزین کردن برخی از قسمت‌های فرسوده یا فروریخته) آن اقدام شده است.

موقعیّت

در شمال سیاه کوه چند ساختمان معتبر وجود دارد که بزرگترین آن‌ها به نام کاروانسرای شاه‌عباسی «قصر بهرام» معروف است؛ دومی کاروانسرای «عین‌الرّشید» نام دارد که کمی از سر راه بر کنار است؛ و سومی نیز در امتداد قصر شاه‌عباسی و در جنوب آن واقع است. بنای عین‌الرّشید در غرب کاروانسرای قصر بهرام و در حدود دو کیلومتری آن قرار دارد. این بنا در دامنه‌ی تپه‌ای واقع شده که کشیدگی آن شمالی‌جنوبی است. این بنا در میان پارک ملّی کویر قرار گرفته و با مراکز سکونتی و زیستگاه‌های انسانی فاصله‌ی زیادی دارد. در حقیقت، نزدیکترین روستا به آن حصار گلی (قلی) است که در حدود ۴۰ کیلومتر فاصله دارد.

وجه تسمیه

نام کاروانسرا مأخوذ از نام قدیمی چشمه‌ی عین‌الرشید است. لیکن در زمان صفوی این نام به کار نمی‌رفته و از این بنا با نام کاروانسرای سیاه کوه یاد می‌شده است. دلاواله می‌نویسد:

کاروانسرای سیاه کوه فاقد آب شیرین است و به این جهت شاه دستور داده کاروانسرای دیگری در این حوالی نزدیک مخزن آب شیرین بسازند.

بنا به گفته‌ی پی‌یترو دلاواله‌ی ایتالیایی که در عهد صفوی و در سال ۱۰۲۷ قمری مطابق با ۱۶۱۸ میلادی از ایران دیدن کرده است شاه عباس به علت مناسب نبودن و شوری آب چشمه کاروانسرای عین‌الرّشید معمار سازنده‌ی بنا را سخت مؤاخذه  می‌کند و دستور می‌دهد تا بنای دیگری را برپا دارند.

توصیف معماری

معماری این بنا به سبک معماری مناطق گرم و خشک، درونگرا با حیاط مرکزی و در چهار جبهه‌ انجام شده و احتمالاً محل خدمه‌ی شکاری سلاطین بوده است. این کاروانسرا آجری و با پلان چهار ایوانی و برج­دار در منطقه‌ی حفاظت شده واقع گردیده و ابعاد آن ۵۱×۵۶ متر است. در کُنج‌های این بنا چهار برج و در میان اضلاع شمالی و جنوبی دو برج به قطر ۹۰/۴ متر قرار دارد. دیوارهای خارجی کاروانسرا فاقد روزن بوده و بنا را به آسانی قابل دفاع نموده است. دسترسی به فضاهای داخلی کاروانسرا از طریق دو ورودی، یکی در ضلع شرقی (ورودی اصلی) و دیگری در ضلع غربی (ورودی فرعی) امکان‌پذیر است.

این بنا با حجره‌هایی در اطراف آن نمونه‌ی کاملی از معماری کاروانسراهای صفوی را به نمایش می‌گذارد و دارای چندین فرم متفاوت است که از به هم پیوستن فضاهایی معین همچون حجر‌ه‌ها، شتر‌خوان‌ها، ایوان‌ها و راهروها‌ به وجود آمده است.

در پشت حجره‌ها شترخان (اصطبل) حرکت می‌کند و ورودی این شترخان‌ها یکی از طریق هشتی سردر ورودی و دیگری از طریق ورودی جبهه‌ی غربی می‌باشد. البتّه، به نظر می‌رسد ورودی غربی بیشتر مورد استفاده مسافرین بوده است. اکثر نماها آجری‌اند: اسپرهای خارجی حجرات به طرف شترخان شرقی و غربی آجری و در شترخان شمالی و جنوبی سنگی می‌باشند.

سلسله مراتب ورود به بنا از طریق ورودی‌های مشخص به ترتیب از طریق راه خاکی به سردر ورودی در ضلع شرقی و سپس هشتی و ورود به شترخان و همچنین ورود به حیاط مرکزی و از طریق ایوان‌های کوچکتر به حجرات می‌باشد. از ویژگی‌های بارز در این کاروانسرا علاوه بر داشتن دو ورودی، دستیابی به فضای شترخان‌ها از هشتی است بدون آن که نیازی به وارد شدن به حیاط باشد.

در کنار این بنا ــ در ضلع جنوب شرقی ــ آب انبار مخروبه‌ای قرار دارد که به‌وسیله‌ی دو سری تنبوشه از چشمه‌های دامنه‌ی تپه‌ای در جنوب غربی بنا پر می‌شده است. قطر این آب انبار ۵/۱۱ متر و فاصله‌ی آن از چشمه در حدود پنجاه متر است. دسترسی آن توسط پله‌های آجری با کف سنگی امکان‌پذیر می‌شده؛ امروزه از پوشش این آب انبار چیزی باقی نمانده است.

⇓برای دیدن تصاویر بر روی عکس زیر کلیک کنید⇓

در همین ارتباط بخوانید!  کاروانسرای گوشه | احد ولی‌زاده ارجمند