آبادی سال اول، شماره‌ی چهارم بهار ۱۳۷۱
فضاهای شهری و جایگاه آنها در زندگی و سیمای شهر محمود توسلی
این گفتار کوتاه برگرفته از پژوهشی است که زیر نظر نگارنده برای مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران در دست انجام است.
فضای شهری به خودی خود و به سادگی امری ناشناخته است و شناخت نمی‌شود مگر به کمک عناصر تشکیل دهنده آن. دو عنصر اساسی  فضای شهری عبارت‌اند از میدان و خیابان . اما آیا هر میدانی یا خیابانی فضای شهری است،و اگر نیست چرا؟ فضای شهری واجد چه خصوصیاتی است، چه مشابهت و وجه اشتراکی میان فضای شهری در فرهنگ ایرانی و فضای شهری در غرب وجود دارد؟   ‏برخی مطلعین غربی بر این عقیده‌اند که ما امروز ادراک سنتی خود را از فضاهای شهری گذشته از دست داده‌ایم، و علت آن را ‏مشکلات شهرسازی امروز می‌دانند. این نظر در حالی ابراز می‌شود که شهرهایی مانند رم، فلورانس و ونیز در ایتالیا ؛ بروژ و گنت در بلژیک یا یورک و چستر در انگلستان و همچنین بسیاری از شهرهای آلمان،فرانسه، یونان، اسپانیا و کشورهای اروپای شرقی در حال حاضر واجد گنجینه‌های عظیم و ارزشمند فضاهای شهری حفاظت شده‌اند. درباره این شهرها و فضاهای شهری و معماری آنها مطالعات مفصلی صورت گرفته و کتابها بسیاری نوشته شده و اطلاعات پر ارزشی در اختیار پژوهشگر و دانشجوی غربی قرار دارد با این حال گله و شکایت از بی توجهی مسئولان به مقوله فضای شهری در نوشته‌های صاحبنظران غربی بسیار به چشم می خورد. ‏ در ایران وضع چگونه است؟ مقایسه فضای شهری ایرانی با نمونه غربی از نظر شکل و کارکرد مستلزم دقت است و تفاوتهایی اساسی میان این دو وجود دارد. اما بررسی این مسئله چندان ساده نیست. چون در ایران مطالعات زمانی آغاز شده که بسیاری از فضاهای شهری دارای خصوصیت ایرانی - اسلامی تقریبا از میان رفته است. از میدا‌ن تکیه امیر چخماق یزد بدنه‌ای بیشتر به جا نمانده، میدان و تکیه شاه تهماسب در همین شهر به کلی متلاشی شده، هیئت میدانهای توپخانه و بهارستان و سبزه میدان تهران کاملا تغییر یافته است، باب همایون تهران نمود گذشته خود را ندارد و چهارباغ اصفهان هر چند هنوز دلپذیر است اما بدنه ناهنجاری پیدا کرده است. از این نظر است که شرایط ما با غرب کاملا تفاوت دارد. در حالی که محقق ودانشجوی غربی در زمینه تئوری شناخت و برسی سبکهای معماری و شکل گیربی فضاهای شهری در ادوار تاریخی مختلف به دهها کتاب پایه‌ای دسترسی دارد، محقق و دانشجوی ایرانی از این نعمت بی بهره است.
در همین ارتباط بخوانید!  مساحت کمربند سبز تهران به بیش از ۳۹ هزار هکتار رسید
  ‏در ایران ما هنوز به زبانی،چه نوشتاری چه تصویری،که بتواند به سادگی دور از غموض و پیچیدگی به تقریر و بیان فضای معماری و شهری بپردازد، تسلط نداریم و این تنها بخشی از مصیبتهای نیم قرن کم کاری در رشته‌های معماری و شهرسازی است. بدین ترتیب، در ایران برای ورود در بحث از فضاهای شهری چاره‌ای جز پرداختن به مسئله آموزش و ادراک فضایی نیست و لاجرم باید از مسائل اصلی پنجاه سال آموزش معماری و شهرسازی سخن گفت.   این بحث همچنین باید به تعاریف، معانی و مفاهیم فضاهای شهری در فرهنگ بشری و همچنین اصول حاکم بر فضای شهری از نظر زیباشناسی  و نقش این فضاها بپردازد.علاوه بر این شرایط فعلی و آینده شهرهای ایران را مورد نقد قرار دهد. در اینجا (( شهرهای فاقد فضای شهری)) تجزیه و تحلیل می‌شود و مشکلات زندگی در چنین شهرهایی مورد بحث قرار می‌گیرد.
در همین ارتباط بخوانید!  طراحی اثاثه شهری در ایران
  برای ادراک هر چه بیشتر فضاهای شهری و پی بردن به مفهوم و معنی آن بهترین راه زندگی کردنم در این فضاهاست. این کار برای شهروند اروپای بیشتر میسر است. برای ما که در طول دهه‌های گذشته بیشتر میادین و تکایا را در تقاطع خیابانها قرار داده‌ایم، رسیدن به چنین ادراکی سخت است. جدایی فرهنگی ناظر امروزی از سیما و فضاهای شهری گذشته مسائلی را از نظر ادراک زیبایی این فضاها پدید آورده است. ناظری که از نظر فضایی در یک دوره تهی از ارزشهای بصری گذشته زاده شده، چشمانش از مشاهده آنچه در طول این چند دهه در شهرها به نام مسجد و مدرسه و خانه برپا شده، چه پیام آشنایی می‌تواند دریافت کند و مغزش با کدام اطلاعات فرهنگی پیوسته می‌تواند پیامها را ادراک کند که: این چگونه فضایی است؟ ناظر امروزی نمی‌بیند و بیشتر نگاه می‌کند: و تراهم ینظرون الیک و هم لایبصرون (... می‌بینیشان که سوی تو می‌نگرند ولی نمی‌بینند). مطلعین غربی نیز در موارد بسیاری تفاوت اساسی میان دیدن با تامل و دریافت و نگاه کردن سرسری را یادآور شده‌اند.   در بحث از فضای شهری دو جنبه اساسی ملموس و غیر ملموس وجود دارد یکی ‏با حواس ظاهری آسانتر ادراک می‌شود مانند‏رنگ و مصالح؛ و دیگری سخت تر، و روند ادراک آن فراتر از حواس ظاهری است.
در همین ارتباط بخوانید!  جمع آوری پل گیشا و ساخت زیرگذر جایگزین
  شناخت این مسائل و پی بردن به معانی و مفاهیم فضای شهری و بحث در جنبه‌های زیباشناسی و ذکر آشفتگیهای بصری می‌تواند مقدمات تدوین اصول و رهنمودها و ضوابط و مقررات روشن و مفید و نه استانداردهای یکنواخت کننده را فراهم آورد.   ‏برداشت کاملا آگاهانه از منابع غربی ما‏نند برخی از کارهای زوکر، گیبرد، کالن، لینچ، گیدیون، بیکن، کریر، راپاپورت و راسکین در صورتی که با توجه به مفهوم فضای شهر ایرانی باشد و به پژوهنده ایرانی کمک خواهد کرد. حوزه مطالعاتی آنان نیم قرن را در برمی‌گیرد و در مواردی به کارهای متقدمینی چون کامیلوسیته و ابرکرمبی استوار است. برخی از کارهای نامبردگان به دفعات تجدید چاپ شده است. برای مثال، کتاب معروف کالن به نام townscape که جنبه‌های بصری سیمای شهر را استادانه برسی می‌کند، سی سال است که مکرر چاپ می‌شود. حرفهای او مانند طرحهایش همواره زنده خواهد ماند.   این گفتار کوتاه را با دو مثال تصویری از فضاهای شهری ایران تکمیل می‌کنم: یکی تحلیل فضایی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان و بحث مربوط به مفهوم فضا که با مراحل ادراک ناطر توام است و اینکه چگونه از فضای میدان نقش جهان به طور پیوسته در فضاهایی متقابل و متباین قرار می‌گیرد تا به فضای زیر گنبد می‌رسد، فضایی در اعلی درجه در معماری ایران. تصویر دیگر مربوط  به بحث حیاط برخی مساجد ایرانی به مثابه فضای شهری و نمونه مسجد جامع یزد است که همواره درهای باز به روی عموم داشته است.     آبادی بهار۱۳۷۱