staircases

پلکان به همراه همه‌ی اجزای تشکیل دهنده‌ی آن، مانند پیشانی و کف و دماغه‌ی پله‌ها و نرده و تارمی و حائل‌ها، که یا باربرند و یا نقش موانع حفاظتی را بازی می‌کنند، باید با شیب و زاویه‌ای ساخته شود که امکان بالا و پایین رفتن بی‌دردسر را فراهم آورد و از این رو، در طراحی آن باید به نکات بسیاری توجه نشان داد. طراحی پلکان به آن بستگی دارد که پلکان راسته است یا چرخان، پاگردهای قائمه دارد یا مارپیچ است، معلق است یا پیش آمده. محل و موقعیت آن نیز، هم به مقیاس و تناسب‌های فضا بستگی دارد و هم به میزان رفت و آمد و دیگر عوامل مؤثر در دسترسی پیاده.

طراحانی که برای طراحی پلکان در جست‌وجوی الگوی رشد تکاملی هستند، از طبیعت الهام می‌گیرند. این الگوها در جهان طبیعی پیوسته پدید می‌آیند، ولی در عین حال به جای آشوب و بی‌نظمی و تصادف، گویای نظم و هماهنگی و تناسب هستند. «تقسیم طلایی» که یونانیان باستان برای معبدهای خود از آن سود می‌جستند، بر پایه‌ی تناسب‌های موجود در طبیعت به دست آمده بود. این تقسیم بندی، که در آن، نسبت کوچکتر به بزرگتر، معادل نسبت بزرگتر به کل است (یا به طور خلاصه نسبت ۳ به ۵)، خط را به گونه‌ای به دو قسمت تقسیم می‌کند که تناسبی آرمانی میان دو بخش برقرار شود.

پلکان‌ها نیز همانند استخوان بندی ستون فقرات یا صدف‌های حلزونی که از فولاد ضدزنگ ساخته شده باشند، از «تقسیم طلایی» بهره می‌جویند. الگوی رشد صدف، مارپیچ‌های لگاریتمی از تناسبهای «تقسیم طلایی» است. لوکوربوزیه اشاره کرده بود که چیزی زیباتر از یک صدف شکل گرفته بر پایه‌ی قانون هماهنگی وجود ندارد: «ایده‌ی نهفته در آن بسیار ساده است. به صورت حلزونی گسترش می‌یابد و در درون و بیرون پرتوافشانی می‌کند. این قبیل موارد را همه جا می‌توانید ببینید. مسئله، دیدن آنهاست، مشاهده و زیر نظر گرفتن آنها. آنها قوانین طبیعت را در خود نهفته‌‎اند و این بهترین آموزش است.»

در اواسط سده‌ی بیستم، کشف آنکه مولکول DNA از دو مارپیچ درهم تنیده تشکیل می‌شود، بر شکل پلکان‌ها هم تأثیر گذاشت. راس، لاوگروو، برنده‌ی جایزه‌ی طراحی فناوری جهانی ۲۰۰۵، پلکانی را که از جنس فایبرگلاس و الیاف کربن برای کارگاه خود در لندن طراحی کرده بود، DNA نامید.

شیشه‌ی «اسپروتزو» آبدیده و ورقه شده‌ی شرکت «استودیولاین»، که به وسیله‌‍ی پی‌یر آرشامبو معمار، در ادارات مرکزی تولیدکننده‌ی آن (کارگاه‌های شیشه‌ی جوئل بنجمین در نزدیکی ونکوور) به کار رفته است. الگوهای ارگانیک و خطی پلکان که در قالب‌های کوره‌ای ریخته می‌شوند، در سال ۲۰۰۵ در امریکا مدال طلای NeoCon را به خود اختصاص دادند.

یِوا ییژیچنا، معمار چک، پلکانهای استثنایی و چشمگیری از فولاد و شیشه برای فروشگاه‌ها و آپارتمان‌های شخصی در سراسر جهان طراحی کرده است. همه‌ی اجزای پلکان‌های او بیش از آنکه نقش صرفاً تزئینی داشته باشند، کارکرد سازه‌ای دارند و در عین حال همچون نگین جواهرات می‌درخشند. جزئیات زیبا و ظریف آنها، ماهیت نیرومند و ظرفیت باربریشان را پنهان نگه می‌دارد.

مزیت‌های پلکان مارپیچ دوگانه در ادارات جدید تاکینی در خارج از میلان، طراحی روبرتو گروسی، نمایان است: نرده و دستگیره در دوطرف، عرض بیشتر کفه‌ها و تناسب‌های بزرگتر پله‌ها. صندلی‌های «جیرولا» به وسیله‌ی لیوور، آلتر، مولینا طراحی شده‌اند.

در سال ۲۰۰۵ یک پلکان چوبی با طراحی سیمون کاندر، در مسابقه‌ی معتبر «جایزه‌ی چوب» و در رقابت با گروهی از پرهزینه‌ترین پروژه‌های ساختمانی بریتانیا (از جمله پارلمان اسکاتلند، مجمع ملی ولز، و مرکز موسیقی گِیتس‌هِد، اثر نورمن فاستر) جایگاه نخست را به خود اختصاص داد.

پلکان مستقیم

پلکان مستقیم در بیشتر خانه‌ها یک راه حل استاندارد به شمار می‌آید، ولی تعبیر و برداشت از آن، بسته به ارتفاع و ابعاد پله‌ها و مصالح به کاررفته، می‌تواند در نگاه نخست، احساس پویایی به بیننده القا کند یا او را بی‌تفاوت بگذارد. حتی نرده و دستگیره‌های کنار ردیف پله‌ها نیز می‌توانند در ظاهر زیبای آن نقش مهمی داشته باشند. برخلاف پلکان مارپیچ یا حلزونی، پله‎‌هایی که در خطوط مستقیم به دنبال هم ردیف شده‌اند، عملاً گویای نوعی حرکت نامحدود رو به بالا هستند.

پلکان مستقیم ممکن است از پایین تا بالا، مانند نردبان، صاف باشد، ممکن است با یک پاگرد چهارگوش، ۹۰ درجه چرخش پیدا کند یا آنکه این چرخش ۹۰ درجه را با یک پله‌ی پیچ گُوِه شکل در جایی که می‌بایست پاگرد باشد، انجام دهد. گونه‌ای که بیش از همه فضا اشغال می‌کند، پلکانی است با دو پاگرد و ۱۸۰ درجه چرخش، که به قاب عکسی شباهت دارد که یک ضلع آن افتاده باشد. پلکان عمود (پاچه سگی) از دو ردیف پله با زاویه‌ی قائمه و یک نیم پاگرد تشکیل می‌شود. در ساختمان‌های قدیمی که صرفه جویی در فضا در اولویت نبود، رایجترین گونه، پله‌هایی بودند که در سه ردیف با زاویه‌های قائمه و پاگردهای میانی، حول چشم پله‌ی بازی امتداد می‌یافتند.

پلکان ساخت کارخانه‌ی اِدیلکو به نام «M1/44» درحقیقت بدنه‌ی ساده‌ای برای پله‌های مستقیم است. دو خرپای جانبی و متکی به خود، از جنس آهن با ضخامت ۸ میلی‌متر و برش لیزری، به وسیله‌ی پیچ و بست‌های خارجی نمایان در سوراخ‌های هشت‌گوش، قابل سوار شدن در خانه هستند. قطعات ویژه‌ای که در پله‌های پایینی و بالایی قرار می‌گیرند به گونه‌ای طراحی شده‌اند که قابلیت انطباق پلکان را با بیشتر طراحی‌ها افزایش دهند.

پلکان DNA، طراحی و تولید راس لاوگروو، با استفاده از فناوری نوین «قالب‌ریزی مغزی» (bladder molding) و ترکیب مصالح کامپوزیتی پربازده، مانند الیاف کربن و فایبرگلاس، تولید شده است.

طراحی مینی مالیستی پلکان مزایای بسیار دارد و فرم، ماده و فناوری در آن در پیوندی یگانه با یکدیگر قرار می‌گیرند. به گفته‌ی لاوگروو، پلکان او گویی با آگاهی از نظریه‌ی تکامل ساخته شده است.

پله‌های مستقیم که همیشه ساده‌ترین راه حل هستند، الزاماً نباید سخت و خشن باشند و به اضلاع صلب چشم پله تکیه کنند. پلکان «شیک» از مجموعه‌ی «سِنیک» آلبینی و فونتانوت، گونه‌ی آزادی است که در راستای ارتفاع خود به نقطه‌ای مقید نشده و کف پله‌های دوسرباز آن به یک اسکلت نگه دارنده‌ی فولادی متکی است و میله‌هایی در کناره‌ی آن قرار گرفته‌اند. گاه ردیف مستقیم پله‌ها در بالا پیچ می‌خورد، مانند پلکان ساخت بیسکا در هتلی در هاروگِیت انگلیس (تصویر بالا). شرکت آرک‌وِیز، از سازندگان پله در امریکا، بر این اعتقاد است که افزودن قوسی به پلکان مستقیم، نسبت به گونه‌ی Lشکل، بدون آنکه بر نقشه‌ی طبقات تأثیری بگذارد تمایز و جلوه‌ی بیشتری به پلکان می‌دهد.

پله‌های حلزونی طراحی یِوا ییژیچنا، در خانه‌ای در لندن، گویی در یک استوانه‌ی فولادی به قطر۳۰۰ میلی‌متر با رنگ نقره‌ای متالیک، مترصد پرواز هستند. پایه‌ی زیر پله‌ها، نرده‌ها و دستگیره‌ها از فولاد نازکتر ۱۲ میلی متری پولیش خورده‌ی صیقلی، ساخته شده و سازه را از لحاظ بصری، سبکتر نشان می‌دهند. کف پله‌ها از جنس شیشه‌ی ماسه خورده است و نقش لوزی آنها، هم مانع لغزندگی سطح پله می‌شود و هم نور بیشتری به فضا می‌دهد.

پلکان مارپیچ

تفاوت پلکان‌های مارپیچ و حلزونی در آن است که خطوط مارپیچ هنگام باز شدن و تبدیل به سطح صاف، به شکل یک خط راست درمی‌آیند، در حالی که حاصل کار در مورد فرم حلزونی، صفحه‌ای خمیده است. پلکان مارپیچ، که بسیاری از اوقات از آن به شکل پلکان حلزونی بدون ستون مرکزی هم یاد می‌شود، فقط به سطح زیرین خود تکیه دارد و نیروی گریز از مرکز نوارمانند آن، همچون گردبادی توفنده در طول پله‎ها بالا می‌رود. ظاهر زیبا و تماشایی پلکان مارپیچ همتایی برای خود نمی‌شناسد.

طراحی مدرن شرکت سیمون کاندر در بازسازی این طویله‌ی پیشین، با فناوری چوبی سنتی در آمیخته است. پلکان چوبی حلزونی که از بلوط اروپایی به ضخامت ۵۰ میلی‌متر با اتصالات انگشتی ساخته شده است، رگه‌های یکدستی دارد و با نظارت معماران، تماماً از یک الوار بریده شده است. این پلکان، محوطه‌ی نشیمن را در یک طویله‌ی پیشین، به اتاق خواب‌هایی در بالا متصل می‌کند که پیش از این به عنوان کاهدانی مورد استفاده قرار می‌گرفت. کاندر به سبب تغییر و نوسانات سه بعدی و همیشگی در خواص الوارهای چوبی، آزمایش تحمل بار را نخست روی الگویی با مقیاس ۱:۵ انجام داد و پس از آن، نمونه‌ی اصلی را در محل ساخت. استوانه‌ی آزاد از شیشه‌ی خمیده به ارتفاع ۵/۳ متر که پلکان را در بر گرفته است، به هیچ شکل نگه دارنده‌ی آن نیست.

نمای پلکان حلزونی اِدیلکو از بالا، به زیبایی صدف به نظر می‌رسد. پلکان به صورت کیت‌های آماده‌ی ساخت به فروش می‌رسد. شرکت اِدلیکو در دهه‌ی ۱۹۶۰ و پس از به ثبت رساندن سیستمی مدولی تأسیس شد که کفه‌های پیش ساخته‌ی متکی به خود برای پلکان‌ها ارائه می‌داد که در محل نصب می‌شدند و پوشش می‌یافتند. کفه‌ها به وسیله‌ی پایه و دستک‌های فلزی به هم متصل می‌شوند. پلکان ستون مرکزی برای اتکا و نگهداری ندارد و همچون یک چاه حلزونی بالا می‌رود.

شکل هندسی این نوع پلکان با مارپیچ‌های دوگانه دچار پیچیدگی بیشتری شد. از اوایل سده‌ی بیستم که جیمز واتسن و فرانسیس کریک ساختار مولکول DNA را همچون دو مارپیچ درهم تنیده کشف کردند، این شکل در میان طراحان محبوبیت بسیاری پیدا کرد. مارپیچ دوگانه در پلکان در حالتی بروز می‌کند که رشته‌ی کفه‌ی پله‌ها و نرده و دستگیره‌های درونی در جهت‌های مختلف امتداد یابند. پلکان مارپیچ دوگانه نسبت به پله‌های حلزونی، دارای کفه و پیشانی پهنتر و شعاع بزرگتری است. شرکت آرک‌وِیز در امریکا با ساده‌تر کردن این شکل هندسی، پلکان مارپیچ دوگانه‌ی متکی به خود و آزادی با پیشانی باز ساخته که در هر چشم پله‌ی استاندارد به مساحت ۹۳/۱ متر مربع قابل نصب است.

تقریباً همه‌ی پلــه‌های رویایی که نخست به صورت سفارشی و منحصربه فرد ســـــاخته شدند، سپس به صورت کیت و مجموعه‌های پیش ساخته‌ی قابل نصب نیز مورد خرید و فروش قرار گرفتند. طرح ثبت شده‌ی اِدیلکو برای پلکان بتن مسلح که می‌تواند به صورت مستقیم یا حلزونی، در محل نصب شود، بدون شک نسبت به زنجیره‌ی DNA کشف ناچیزتری است، ولی به هرحال تحولی در صنعت به شمار می‌آید.

پلکان «لایمِیرا» از گالری لایمستون، با رنگ سفید خنک و سنگ آهک ارزنی یکپارچه، اسکلتی میکروسکوپی دارد. این ماده با تراکم بالا و نفوذپذیری اندک، برای پله‌هایی با رفت و آمد سنگین مناسب است. پله‌های تخته‌ای درشت، که در سطوح مختلف با نورپردازی دیواری توکار روشن می‌شوند، بسیار محکم و استوار به نظر می‌رسند و در عین حال فضای بسیار اندکی را اشغال می‌کنند.

تصویر سمت راست: پلکان مستقیم در چشم­ پله‌­های کوچک باید در گوشه‌­ها بچرخد. لوییجی روسِلّی معمار، این مشکل را با ضریب زاویه‌­ی اندک در فضای محدود خانه‌­ای واقع در سیدنی به شکل زیبایی حل کرده است. کفه‌­های پهن و پیشانی جلوآمده در پایین پلکان، جلوه­‌ی بیشتری به آن می­دهد و موجب چشمگیرتر شدن نمای غیرمعمول تخته­ سنگهای دیوار می­شود.

جیمز واتسن و فرانسیس کریک در سال ۱۹۵۳ ساختار مارپیچ دوگانه‌ی DNA را کشف کردند. دانشمندان الگویی از مولکول DNA ارائه دادند که از دو رشته‌ی مارپیچ مکمل و «ضدّموازی» (مجاور هم، ولی در جهت‌های مخالف) تشکیل می‌شد. این دو مارپیچ به وسیله‌ی پیوندهای ئیدروژنی و نیروهای یونی به هم قفل می‌شوند و مارپیچ دوگانه‌ای به وجود می‌آورند.

اسکلت مدولی پلکان «کارینا» از مجموعه‌ی «آرکه» آلبینی و فونتانوت در رنگ‌های سفید و سیاه، همچون نردبان جمع‌وجوری امتداد می‌یابد و کفه‌های پهن پارویی و دستگیره‌ی یک طرفه‌ی فولادی را نگه می‌دارد. ارتفاع «کارینا» بین ۳/۲ تا ۸/۲ متر قابل تنظیم است و با کیت‌های تکمیلی می‌توان آن را تا ۳/۳ متر نیز امتداد داد. این پلکان در مکان‌هایی با فضای اندک، بسیار کارساز است.

این پلکان ساخت شرکت «کانال انجینیرینگ» جز اتصال خود به چاه پله، تکیه‌گاه دیگری ندارد. پله‌های فولادی که به طور کامل تاخورده و در کنج دیوار چرخش تندی دارند، در فضایی کوچک فشرده شده‌اند. میله‌های باریک نرده بر ظرافت و زیبایی طرح می‌افزایند.

پلکان حلزونی

وجه مشخصه‌ی پلکان حلزونی، پله‌های مدور یا پله‌های پیچ (که عرض آن در دو طرف برابر نیست) و یک تیر صلب مرکزی است که سر باریکتر پله‌ها به آن تکیه می‌کند. پالادیو در صومعه‌ی «کاریتا» در ونیز (۱۵۶۱)، نخستین پلکان حلزونی معلق را ابداع کرد: پلکانی حلزونی که تکیه‌گاهی جز اتصال خود به دیوار بیرونی ندارد.

نرده‌ی سیمی از فولاد ضدزنگ و پره‌های چشمگیر آن در این پلکان هفت طبقه در لندن، حاصل همکاری مشترک معماران شرکت پِلتا و تولیدکنندگان شرکت «باوندری متال» است. سیم‌هایی که به صورت افقی از میان پره‌های تزئینی کشیده شد‌ه‌اند، علاوه بر آنکه یک مانع حفاظتی در کنار پله‌های دوسرباز آن به وجود می‌آورند، موجب می‌شوند این پلکان قرص و محکم، سبکتر به نظر برسد.

در قرن اخیر، پلکان‌های حلزونی در قالب‌های آهنی ریخته شدند و در نقش پله‌ی اضطراری به نماهای بیرونی ساختمان‌های بزرگ چسبیدند. پلکان‌های حلزونی فولادی که زمانی تقریباً فقط مختص ساختمان‌های صنعتی بودند، اکنون در خانه‌های مدرن نیز به کار می‌روند. برخی از بهترین کیت‌های آماده برای نصب، ترکیب‌هایی از فولاد و چوب ارائه می‌دهند؛ جلای نقره‌ای فولاد در ترکیب با چوب گردوی روشن یا جلای برنزی آن در ترکیب با چوب آلبالوی تیره، جلوه‌ی خیره کننده‌ای به وجود می‌آورد. پلکان‌های حلزونی جدید از مصالح مدرن نیز بهره می‌جویند: برای مثال، شرکت مایکون برای کفه‌های سبک با خاصیت ارتجاعی، آلومینیوم لانه زنبوری رایج در صنعت هوافضا را با شیشه در می‌آمیزد.

 پلکان مارپیچ بیسکا با کفه و پیشانی‌های بسیار پهن از چوب راش، شعاعی بزرگتر از حد تحمل پلکان حلزونی با ستون مرکزی، مهیا می‌سازند. این پلکان سفارشی‌ساز که در خانه‌ای در شمال انگلیس کار گذاشته شده است، تکیه‌گاهی از فولاد نرم دارد که با لایه‌ای از فولاد ضدزنگ نوردی و پرداخت برس‌کشیده، پوشش یافته است.

 جان کاریگان، معمار، با الهام گرفتن از خانه‌­های پرایری فرانک لوید رایت که بیشتر از خطوط و عناصر افقی بهره می­برند تا عمودی، در پلکانی که برای یک طراحی صنعتی در شهر ویندسور انگلیس طراحی کرد، از پله­‌هایی با پیشانی باز سود جست که به پله‌­های ساحلی مشهور هستند. این پلکان که بیشتر به یک ستون جداگانه متکی است تا به سطح زیرین، به پاگردی از شیشه‌­ی مات ماسه­ خورده منتهی می­شود.