نگاهی به کتاب « محرمیت در معماری خانه‌های سنتی بوشهر »

کتاب «محرمیت در معماری خانه‌های سنتی بوشهر» توسط میترا غفوریان عضو هیئت‌علمی علم و صنعت ایران و الهام حصاری و مینا پی‌سخن تألیف و به همت انتشارات جهاد دانشگاهی قزوین در ۱۷۶ صفحه منتشر شده است.

معماری، تجلی سنن، آداب‌ورسوم و فرهنگ جوامع است که بر مبنای تصور انسان از هستی، شکل می‌گیرد. براین اساس، بسیاری از محققان براین باورند که فرهنگ از جهان‌بینی نشأت گرفته و کامل‌ترین نمود عینی آن، در معماری ظهور می‌یابد. در ساخت مورفولوژیک سکونتگاه‌های شهری و روستایی کشورهای مختلف، عامل فرهنگ، دین، ایدئولوژی و نظام‌های حاکم، نقش مهمی را ایفا می‌نمایند. ازاین‌رو، در کشورهایی که ادیان و ایدئولوژی‌های متفاوتی دارند؛ می‌توان ساخت‌های مورفولوژیکی مختلفی را مشاهده کرد.

در کشورهای اسلامی نیز، ساخت بناها تحت تأثیر فرهنگ و ایدئولوژی اسلامی به‌صورت قوانین برخاسته از تعالیم قرآنی صورت می‌گیرد. ایران به‌عنوان یکی از تمدن‌های کهن بشری، نقش بسیار فعالی در بلوغ معماری اسلامی داشته است. معماری سنتی ایران را می‌توان سرشار از مفاهیمی دانست که بر اساس فرهنگ، عقاید و اندیشه ایرانی – اسلامی معنا می‌یابد.

 

 

درواقع پس از ورود اسلام فرهنگ و هنر این سرزمین پهناور با عوامل تازه‌ای ترکیب شد، به‌گونه‌ای که اصول، آداب‌ورسوم، مراسم مذهبی، روحیه، اخلاقیات، اندیشه و عقیده نسل‌ها نه‌تنها در بناهای عظیم بلکه در ابنیه کوچک نیز نمودار شده و چنان با جوهره‌ی وجودی معماری ایرانی درآمیخت، که ردپای آن در تمامی آثار معماری ایران قابل پی‌جویی است. بنابراین درک مفاهیم و ساختار معماری ایران، بدون شناخت محیط فرهنگی و اجتماعی‌ که این مفاهیم در آن رشد کرده میسر نمی‌گردد و عدم آگاهی از ریشه‌های فرهنگی که از قید زمان آزادند، هرگونه برداشت و تأویلی را لاجرم در حد سطح باقی می‌گذارد.

یکی از مهم‌ترین اصولی که در معماری سنتی ایران‌زمین به‌ویژه پس از اسلام موردتوجه قرارگرفته است، اصل محرمیت است که به‌عنوان یک اصل حاکم بر تمامی شئون زندگی، به بهترین وجه در تمامی بناهای بزرگ عمومی تا خانه‌های مسکونی و از فضاهای عمومی شهری تا فضاهای نیمه عمومی و خصوصی‌تر در اقلیم‌های مختلف کشور به‌کاربرده شده است.

این رویکرد در بناهای سنتی سبب شده تا بسیاری از پژوهشگران رویکردهای فرهنگی- اعتقادی و مسائل اقلیمی را مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری چنین الگوی کالبدی تلقی نمایند. در معماری سنتی ایران یکی از مهم‌ترین عرصه‌هایی که نقش اساسی در ایجاد محرمیت را بر عهده دارد؛ نظام فضایی خانه است. خانه به‌عنوان قرارگاه رفتاری خانواده، از بااهمیت‌ترین عناصر معماری شهر بوده و نظام ارتباطی آن در فرهنگ‌های مختلف هماهنگ با تعریفی است که آن فرهنگ از انسان دارد. فرهنگ اسلامی نیز با توجه به توصیه‌ها، سفارش‌ها و همچنین آیات قرآنی بر مسائل درون‌گرایی و حفظ حریم خانواده تأکید بسیار دارد. این ویژگی‌ها سبب شده که خانه ایرانی علاوه بر حفظ ارتباط با بیرون، به دنبال ایجاد محیطی باشد که موجب سلامت جسم، تکامل روحی و مکانی برای آسایش، آرامش و امنیت گردد.

از میان نمونه‌های ارزنده این مساکن در ایران، می‌توان به مسکن سنتی بوشهر اشاره نمود که مانند سایر مناطق، همساز با شرایط فرهنگی، اجتماعی، محیطی و اقتصادی منطقه شکل‌گرفته است و برخلاف ظاهر یکدست و هماهنگ آن، حاوی عناصر، اجزا، شیوه‌های ساخت و گونه‌های فضایی متنوع و بسیار پیچیده‌ای است. معماران بوشهر، از زمان‌های دور با رویکردهایی سنجیده به فرهنگ محرمیت در کنار ملاحظات اقلیمی، در طراحی خانه‌ها توجه بسیاری داشته و به خلق فضاهای متنوع وامدار از فرهنگ اسلامی محرمیت پرداخته‌اند. خلق معماری به‌صورت بناهای نیمه درون‌گرا حاصل عشق، تمایل به گرایش‌های عرفانی و آمیزش با خلاقیت و نوآوری در هنر معماری بوشهر، سازه‌هایی زیبا را در بافت قدیم بوشهر آفریده است.

درواقع، معمار بوشهری نه‌تنها با خلق محیطی مطلوب، شرایط سخت اقلیمی را برای زیستن راحت‌تر نموده، بلکه توانسته با ابداعات بی‌نظیری به حفظ حریم عرصه داخلی بپردازد. پژوهش‌های بسیاری در خصوص معماری مساکن سنتی بوشهر انجام‌شده است که وجه مشترک غالب آن‌ها بررسی و تدوین ویژگی‌های اقلیمی است و آنچه کمتر موردتوجه قرارگرفته، توجه به مسئله محرمیت در معماری مسکن سنتی است. دلیل اهمیت این موضوع، آن است که با توجه به روند سریع تغییر و تحولات در عرصه معماری مسکونی بوشهر، کمتر توجهی به حفظ حریم فضای داخلی خانه می‌شود و اشراف واحدهای مسکونی مجاور در معماری معاصر بر یکدیگر و حذف حیاط از حریم خصوصی خانه‌های شهری، ازجمله مشکلات مهمی است که باعث کاهش آرامش روحی و روانی شهروندان گردیده و معماری مسکن امروز بوشهر را به ظرف نامناسبی برای حفظ حریم خانواده تبدیل نموده است.

با توجه به آنکه تاکنون رویکرد جدی برای جمع‌آوری مطالب پراکنده در حیطه تحلیل موضوع محرمیت، در قالب یک کتاب جامع وجود نداشته است و از سوی دیگر، توجه جدی به موضوع فوق در دروس طراحی معماری مسکن مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته معماری دیده می‌شود. تألیف چنین نوشتاری، می‌تواند تلاش کوچکی از سوی نویسندگان در جهت پر کردن خلأ فوق باشد. در این نوشتار تلاش شده تا با استفاده از گفتمان نظری پژوهشگران بنام داخلی و بین‌المللی در حوزه محرمیت، اساسی‌ترین بحث‌های پیرامون این موضوع مطرح گردد. همچنین، با توجه به آنکه در پژوهش‌های صورت گرفته در بحث محرمیت، تمرکز اصلی بر روی خانه‌های اقلیم گرم و خشک ایران بوده، مسکن بوشهر به دلیل برخورداری از ویژگی درون‌گرایی در کنار برون‌گرایی اقلیمی به‌عنوان نمونه بررسی در این مطالعه انتخاب شد. ازاین‌رو، کتاب حاضر در سه فصل تهیه‌شده است. فصل اول، در قالب سه گذر فلسفه محرمیت، مبانی محرمیت در معماری و اصول طراحی خانه با ویژگی محرمیت ارائه می‌شود. در فصل دوم، معماری مسکن بوشهر معرفی‌شده و نهایتاً در فصل آخر به بررسی مفهوم محرمیت در معماری خانه‌های بوشهر پرداخته‌شده است.

از میان نمونه‌های ارزنده این مساکن در ایران، می‌توان به مسکن سنتی بوشهر اشاره نمود که مانند سایر مناطق، همساز با شرایط فرهنگی، اجتماعی، محیطی و اقتصادی منطقه شکل‌گرفته است و برخلاف ظاهر یکدست و هماهنگ آن، حاوی عناصر، اجزا، شیوه‌های ساخت و گونه‌های فضایی متنوع و بسیار پیچیده‌ای است. معماران بوشهر، از زمان‌های دور با رویکردهایی سنجیده به فرهنگ محرمیت در کنار ملاحظات اقلیمی، در طراحی خانه‌ها توجه بسیاری داشته و به خلق فضاهای متنوع وامدار از فرهنگ اسلامی محرمیت پرداخته‌اند.

خلق معماری به‌صورت بناهای نیمه درون‌گرا حاصل عشق، تمایل به گرایش‌های عرفانی و آمیزش با خلاقیت و نوآوری در هنر معماری بوشهر، سازه‌هایی زیبا را در بافت قدیم بوشهر آفریده است. درواقع، معمار بوشهری نه‌تنها با خلق محیطی مطلوب، شرایط سخت اقلیمی را برای زیستن راحت‌تر نموده، بلکه توانسته با ابداعات بی‌نظیری به حفظ حریم عرصه داخلی بپردازد. پژوهش‌های بسیاری در خصوص معماری مساکن سنتی بوشهر انجام‌شده است که وجه مشترک غالب آن‌ها بررسی و تدوین ویژگی‌های اقلیمی است و آنچه کمتر موردتوجه قرارگرفته، توجه به مسئله محرمیت در معماری مسکن سنتی است. دلیل اهمیت این موضوع، آن است که با توجه به روند سریع تغییر و تحولات در عرصه معماری مسکونی بوشهر، کمتر توجهی به حفظ حریم فضای داخلی خانه می‌شود و اشراف واحدهای مسکونی مجاور در معماری معاصر بر یکدیگر و حذف حیاط از حریم خصوصی خانه‌های شهری، ازجمله مشکلات مهمی است که باعث کاهش آرامش روحی و روانی شهروندان گردیده و معماری مسکن امروز بوشهر را به ظرف نامناسبی برای حفظ حریم خانواده تبدیل نموده است.

با توجه به آنکه تاکنون رویکرد جدی برای جمع‌آوری مطالب پراکنده در حیطه تحلیل موضوع محرمیت، در قالب یک کتاب جامع وجود نداشته است و از سوی دیگر، توجه جدی به موضوع فوق در دروس طراحی معماری مسکن مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته معماری دیده می‌شود. تألیف چنین نوشتاری، می‌تواند تلاش کوچکی از سوی نویسندگان در جهت پر کردن خلأ فوق باشد. در این نوشتار تلاش شده تا با استفاده از گفتمان نظری پژوهشگران بنام داخلی و بین‌المللی در حوزه محرمیت، اساسی‌ترین بحث‌های پیرامون این موضوع مطرح گردد.

همچنین، با توجه به آنکه در پژوهش‌های صورت گرفته در بحث محرمیت، تمرکز اصلی بر روی خانه‌های اقلیم گرم و خشک ایران بوده، مسکن بوشهر به دلیل برخورداری از ویژگی درون‌گرایی در کنار برون‌گرایی اقلیمی به‌عنوان نمونه بررسی در این مطالعه انتخاب شد. ازاین‌رو، کتاب حاضر در سه فصل تهیه‌شده است. فصل اول، در قالب سه گذر فلسفه محرمیت، مبانی محرمیت در معماری و اصول طراحی خانه با ویژگی محرمیت ارائه می‌شود. در فصل دوم، معماری مسکن بوشهر معرفی‌شده و نهایتاً در فصل آخر به بررسی مفهوم محرمیت در معماری خانه‌های بوشهر پرداخته‌شده است.

علاقه‌مندان به موضوعات معماری می‌توانند برای دریافت این کتاب به شماره تلفن ۰۹۱۰۸۹۵۴۵۲۵ انتشارات جهاد دانشگاهی قزوین تماس حاصل فرمایند.

۱۳۹۷-۱-۱۳ ۱۸:۴۱:۳۲ +۰۴:۳۰ ۱۳ فروردین ۱۳۹۷|رویدادهای معماری ایران دسته بندی ها|برچسب ها: , , |