نگاهی به بخش شهر و معماری در فصلنامه تزرو

نسبت «شهر» و «انسان شهروند»

سخن سردبیر

 شهر مدرن قرار است (بود)، پاسخگوی نیازهای پیچیده انسان شهرنشین باشد. این نیازها از پایه ای ترین نیازها، که شامل خوراک و سرپناه میشود، تا نیازهای عاطفی و فرهنگی انسان معاصر را شامل می شود. فروشگاههای مواد غذایی، انواع رستورانها و آشپزخانه های بزرگ و کوچک (که عمده محصولاتشان در خارج از شهر تأمین می شود) قرار است یا (بود) درشهرمدرن اولین نیاز بشر را پاسخگو باشند؛ خانه های امن، اتوبان های استاندارد و بلوارها ومیدان های نظارت پذیر، امنیت را تضمین کننده مدارس، دانشگاهها و آموزشگاهها، نسلها را از نظر ذهنی (و تا حدودی بدنی) پرورش دهند و ما را برای زندگی بهتر آماده کنند. شهر باید مولد شغل، انواع بیمه های اجتماعی و عمر باشد و آینده شهروندانش را تأمین و تضمین کند، در افق طرحهای شهری، شهرها به گونه ای برنامه ریزی می شوند که بتوانند به بهترین شکل، اوقات فراغت (مسأله و معضل شهروند امروزی) را پر کنند. شهرداری برای این منظور، پارکها و مراکز تفریحی و فرهنگی می سازد و کم و بیش به سرانه های اختصاص یافته افتخار می کند. انسان شهرنشین امروزی با سلایق و دیدگاههای مختلف درهرطبقه اقتصادی که باشد، برای اوقات فراغتش هزینه می کند؛ پس بخش خصوصی با قدرت وارد این عرصه می شود و هر کاری می کند که لذت خرج کردن را برای مشتری بیشتر کند.

در ظاهر که به کلان شهرها و شهرهای بزرگ خود می نگریم، فضا و کالبد این چنین سازمان یافته اند. گویا این تمام ماجراست. آیا به واقع چنین است؟ آیا شهروندان به سازوکارهای پیچیده شهرو معماری، احساس تعلق خاطر می کنند؟ آیا نسبت شهروند به شهر و بالعکس، تعاملی سازنده و بالنده دارد؟ آیا به طور کلی شهرها، انسان را به عنوان موجودی فرهنگی و اجتماعی در خود می پذیرند؟ انسان، فضا وکالبد را به نفع پیچیدگی های منافعش تغییر می دهد ومحیط و کالبد چنین می کند. کمابیش میدانیم، خود در آن زندگی می کنیم و پژوهشگران و اندیشمندان حوزه های مختلف با قاطعیت می گویند که در دوران معاصر، این ارتباط جنبه بیمارگونه وتضاد آلودی به خود گرفته است. فضا وکالبد انسان ساخت، هرچه بیشتر سرتعارض با همان انسان برداشته غریب شده و بی رحمانه، خواست های فرهنگی و اجتماعی را در خود می بلعد. تعارض این فضا وکالبد، که ما شهر می نامیم، با محیط زیست طبیعی مسأله بزرگی است که در جایی دیگر باید به آن پرداخته شود.

ما از شهرسخن می گوییم که در مقیاس های مختلف در آن کالبد ومحیط، معماری و طراحی شهری می شود. شهرامروزی، شاکله ای درهم تنیدشده از رویدادهای مختلف است که با فهرست کردن دلایل بسیار، لازم و ضروری است که نسبت آن با انسان شهروند دوباره و دوباره بازخوانی شود. این بازخوانی باید رویکردی انتقادی را در خود بپروراند؛ زیرا شهرمعاصر(که در اینجا منظور کلانشهرهای کشورماست) با شواهد بسیار دیگر از آن شهروندانش نیست و واضح است که با همدستی معماری خود را به کالایی مصرفی تبدیل کرده و پیامدش به حداقل ممکن رسیدن زیست پذیری آن است. ما ازشهری سخن می گوییم که مقیاس های انسانی در آن به هم ریخته است؛ عرصه های عمومی و خصوصی مخدوش شده؛ سرمایه های باداورده محتوا و معنا را ساخته و گذشته تاریخی آن در بهترین حالت در حد بناها و بافت های شهری ماکت مانند از دید شهروندانش مهجور وشبیه موزه شده است و تنها به کارتوریست هامی آید.

 شهرومعماری یک بازخوانی مفهومی

به نظرمی رسد حوزه مطالعات شهری و مطالعات هنری در ایران، دوحوزه جداگانه است که گاهی بر اساس شرایط موجود در مرزهایشان با هم برخورد می کنند. با اینکه در منابع مختلف، معماری را یکی از شاخه های هنرمی دانند وکماکان در مرتبط با معماری، رد پای نظریات هنری نیز دیده می شود، ولیکن در فضا وکالبد شهرهای ما این نظریات ابتر مانده و به بهترین حالت خود به کالای مصرفی صرف تبدیل شده اند. در بخش هنر این شماره به این موضوع پرداخته می شود. اینجاست که مخاطب این بخش، هنرمندان هستند یا شهرسازان ویا معماران؟ یا به عبارت دقیق تر، پژوهشگران هنر یا پژوهشگران حوزه های مختلف مطالعات شهری بازهم دقیقتر، مدیران شهری؟

به نظر می آید که همگی این گروه های مخاطبان بخش هنراین شماره هستند؛ ولی شاید هنرمندان بیشتروکمی ضرورت مندتر. اینکه شاخه های مختلف هنرچقدراز کاریکدیگرسردرمی آورند و به مدیوم های یکدیگر توجه می کنند، بحث دیگری است؛

ولی اینکه هنرمندان (به طور عموم) نقشی غیراز خلق آثار کوچک و بزرگ در گالری ها و مراکز فرهنگی وهنری دارند و به چه میزان باید در حوزه ی که در آن زندگی می کنند (شهر و معماری مداخله کنند، جای تأمل بسیار دارد. به واقع، جای سؤال است که هنرمندان چقدرازسازوکارهای مدیریتی شهر، مسؤولیت شهروندی و مشارکت در امور شهرآگاه هستند و به چه میزان، این آگاهی موجب می شود که بتوانند در محیط زیستشان تأثیر بگذارند؟ دراین شماره از نشریه تلاش شد در بخش هنربا تعیین محورهایی که کمتر وشاید هم هیچگاه در رسانه های مرتبط به آنها توجهی نشده است، از زوایای پنهان مانده به شهر و معماری نگریسته شود؛ زوایایی که گشودنش میتواند نسبت «شهر» و «انسان / شهروند» را بازخوانی و تا حدودی بازتعریف کند. مخاطب بخش هنر این شماره، طیف گسترده از کسانی است که می توانند با فهم بازخوانی این نسبت و نقش خود در دوران معاصر وضرورت بالفعل کردن بازتعریف های آن در بسترشهرو معماری به صورتهای مختلف، محیط زیست خود و شهروندان را ارتقا دهند این تأثیرپذیری و تأثیرگذاری که در نهایت، هدفش ارتقای سطح زیست پذیری محیط است، از رده های کلان تا خرد جامعه شهری را شامل می شود. باید پذیرفت که میزان اهمیت خرد لزوما کمتر از کلان نیست و مهم اینجاست که همه آنها دریک هم آمیختگی درست و منطقی در کنار یکدیگر کار کنند.

 منظور از کلان در اینجا بیشتر مدیران و سیاست ورزان شهری، شهرسازان و برنامه ریزان شهری است و در رده های بعد، معماران وطراحان شهری و بعد جامعه شناسان و روانشناسان محیطی و در نهایت، هنرمندان. بیاییم تصور کنیم که رویکرد(شهرو معماری، یک بازخوانی مفهومی) این شماره چه تأثیرتازه ای میتواند در این گروه ها داشته باشد؛ گروه هایی که از هم جدا افتاده اند، از کارهم خبر ندارند، مورد بی مهری و بی توجهی یکدیگر قرار می گیرند و اعتمادی به هم ندارند. هنرمندان به طور غریبی از نقش مهم خود در شکل گیری آنچه می تواند زیبایی شناسی شهری را ارتقا دهد و شهروندان را از زیستی پرمحتوا بهره مند سازد، بی خبرند (تنها در معدودی از مجسمه سازان و کسانی که به هنر گرافیتی مفهومی گرایش دارند، این آگاهی دیده می شود و تنها گاهی مقوله شهر را آن هم به صورت کاملا شخصی شده در آثارشان بازتاب می دهند (نگاه کنید به آثار سینمایی، نقاشی و هنرهای مفهومی).

ادبیات را چگونه میتوان در این بازخوانی شریک کرد؟ ادبیات طی قرنهای متمادی در فضای زیسته انسانی شکل گرفته است و اغراق نیست که بگوییم در بیشتر موارد، آثار ادبی از دل کوچه پس کوچه ها، بازارها، میادین و خانه های شهرها خلق شده اد. شهر و معماری، کماکان در متن ادبی وجود داشته و شاید خود متن نیز نوعی شهرو معماری است. اگر «پاریس» را از آثار ویکتور هوگو و «لندن» را از آثار ویرجینیا ولف و شهرهای امریکا را از آثار ریچارد براتیگان حذف کنید، از شاهکارهای ادبی این نویسندگان چه میماند. اگر هزاران توصیف مستقیم و غیرمستقیم فضاهای بیرون و داخل بناها را در آثار ادبی نادیده بگیرید و با این کار پس زمینه ها را حذف کنید، چه برسر پرداخت شخصیتها می آید؟ این موارد را گفتیم که بگوییم بازخوانی رقبای شهر و معماری در ادبیات (نثرو شعر) مهم است و بدون آن نمیتوان به درکی انسانی در حوزه های هنردست یافت و بالعکس.

در این شماره در بخش ادب، شهر و معماری در ادبیات جهان بررسی شد و تلاش شد با نگاهی تازه، ردپای حضور شهرو معماری در آثار نویسندگان و شاعران بزرگ مورد مداقه قرار گیرد. ادامه درشماره ششم با اینکه این شماره پرونده مفصلی شده است ولی از ابتدای کار مشخص بود که با یک شماره نمی توان در حد رضایت بخشی به این مقوله گسترده پرداخت. براین اساس، تصمیم گرفتیم که رویکرد «شهرو معماری، یک بازخوانی مفهومی» را در دو شماره پیاپی منتشر کنیم در شماره بعد، محورهای تعیین شده در بخش هنربا مطالب جدید ادامه می یابد و تلاش می شود با ارائه مطالب تکمیلی و برپایی میزگرد تخصصی درخورجمع بندی مناسبی از مباحث مطرح شده دردوشمارہ حاصل آید. در بخش ادب با هماهنگی دبیر محترم این بخش قرار شد که با اتخاذ رویکردی انتقادی شهر و معماری در ادبیات معاصر ایران بررسی و تحلیل شود.

فهرست شماره پنجم مجله: 

سخن سردبیر۴

استیتمنت: بهمن جلالی ۷

مقدمه دبیر بخش هنر: مقدمه بخش نظریه و هنر… | پوریا جهانشاد ۱۲

شهرو سیاست هویت: تهران فرار و سیاست تخیل | امیرخراسانی ۲۰

شهروکنترل: نقشه نگاری تاکتیکی | مؤسسه آزادیهای کاربردی، مترجم: علی غرقی ۲۵

شهروخودگردانی:تعلیق نمایندگی وتعدیل بوروکراسی | محمد بحیرایی ۳۰

شهر و نوسازی، نوسازی یا برونرانی؟ | احمدیزدانیان أ ۳۸

شهرو زیباسازی: شهرزیبا | بهرنگ صدیقی ۴۶

شهرو تصرف عدوانی: خانه های خالی وتصرف عدوانی | آزاده بهکیش |۵۲

معماری و فاشیسم: معماری و انقلاب: لوکربوزیه و انقلاب فاشیستی اسیمون برات، مترجم:گروه تیشه ۵۵

معماری و سیاست ورزی: به سوی معماری سیاست ورز | مجید ابراهیم پور ۶۶

هنر، شهرو عیانی سازی: تعاملات فرهنگی – هنری و تولید بینامکانی فضای شهری امین مقدم، سوفی برون ۷۴

هنر، شهرو عیانی سازی: مپینگ کریم خان نقشه برداری … | امیرعلی قاسمی، آروشا مشتاقی زاده ۸۰

هنر، شهرو مشارکت: شهر؛ کالایی مصرفی یا اثری هنری | ایمان واقفی۸۸

شهرو مشارکت: از هنرتلپی تا شبح برابری |بهزاد خسروی نوری ۹۴

هنروتصویروتصورشهر: معماری سینما | آرش حسن پور ۹۸

هنروتصویروتصورشهر: تاریخچه مختصر نقاشی چشم انداز شهری | دورین جی فرناندز، مترجم: پیمان یگانه ۱۰۶

هنروتصویروتصورشهر:تصویرتهران در عکس روبرت صافاریان ۱۱۷

هنروتصویروتصورشهر: بازخوانی انتقادی شهر میعاد نوحه خوان ۱۲۳

هنرمند، شهروتعلق: تجسم ضرباهنگ شهری علیرضا ارواحی ۱۳۰

هنرمند، شهر وتعلق: همچون ژزاریحا ژینوس تقی زاده ۱۴۷

هنرمند، شهروتعلق: همه خیابانهای دنیا امتداد چهارباغاندا بهروز ملبوسباف اصفهانی ۱۵۳

مقاله ویژه: سفر دوم رسول کمالی ۱۵۶

نقدهنر: شهر به مثابه ابژه کاوه کاووسی ۱۶۷

گزارش هنر: جابجایی | هلیا همدانی گزارش هنر: روایت سوختن، به قلم نور فرزانه فاضلی نژاد [ ۱۷۴

گزارش هنر: شبی با کافکا | مهسا محقق ۱۷۶

مقدمه دبیر بخش ادب: مکان در ادبیات داستانی… | سیاوش گلشیری ۱۸۰

ادبیات شهری جهان: اندیشه آرمان شهری درغرب نسرین شریعتی، میناکاظمی، معصومه طاهری ۱۸۴

ادبیات شهری جهان: شهری درخشان بر فراز تپه مازیار اولیایی نیا، هلن اولیایی نیا ۱۸۹

ادبیات شهری جهان: روایت خطوط موازی کالوینو و شهرا حمید بابایی ۱۹۶

ادبیات شهری جهان: عین الله باقرزاده در تهران اکیهان خانجانی ۱۹۸

ادبیات شهری جهان: دوبلینی ها: شهروندان شهربندها ابراهیم دمشناس ۲۰۲

معماری و ادبیات: در جست و جوی فضاهای زیسته؛ تعامل میان معماری ادبیات آزینب گلستانی ۲۱۰

معماری و ادبیات: گربه های اشرافی وست مینستر | آرش شکری ۲۱۵

شهر وشعر: نیویورک در حال احتضار است ا لادن نیکنام ۲۲۶

شهر و شعر: بودلرو بلوار علیرضا محرزی ۲۲۹

داستان کوتاه: آبی | احمدرضا ستوده ۲۳۲

مقاله گردش: افق هنرمند کنش اجتماعی اثر، افق مخاطب اسمیرا دانش زاده ۲۳۸

مقاله گردش: ژانر روحوضی | وحید میربیگی ۲۴۱

پروژه فرهنگی دوره های مشترک تحصیلی دوگانه ( Dual Degree در مرکز آموزش علمی-کاربردی اصفهان سیتی سنتر) ۲۴۷

بیشتر بخوانید، بیشتر آگاه باشید!  انتشار ویژه نامه جایزه ساختمان سال ایران توسط مجله هنرمعماری + فهرست کامل محتوا
۱۳۹۷-۵-۲۲ ۰۴:۴۱:۱۳ +۰۴:۳۰ ۲۲ مرداد ۱۳۹۷|رویدادهای معماری ایران دسته بندی ها|برچسب ها: , |