چوب از جمله مصالح مهم در معماری می‌باشد که امروزه به دلیل استفاده‌ی فراوان و نابجا از مصالحِ دیگرْ جایگاه پیشین خود را از دست داده است. در این تحقیق با معرفی ویژگی‌های این ماده‌ی گران بها و نیز شناخت منطقه‌ی حاشیه‌ی دریای خزر به عنوان بستر و منبع آن، برآنیم تا با شناخت پتانسیل‌های آن، به طراحی بهتر در راستای مسایل فرهنگی، اقلیمی و زیبایی شناختی بپردازیم.

چوب از جمله مصالحی است که دارای کاربردهای فراوان در معماری می‌باشد و با شناخت بهتر آن می‌توان به معماری‌ای متناسب و پایدار دست یافت. فهم صحیح پتانسیل و ویژگی‌های این ماده به دستیابی به اهداف زیبایی‌شناختی کمک خواهد نمود. ویژگی‌های منحصر به فرد چوب باعث شده تا همچنان در طراحی داخلی از عناصر مهم و تأثیرگذار باشد. موقعیت اقلیمی و فرهنگی بخشی از جلگه‌های شمالِ کشور نیز دارای موقعیت خاص و منحصر به فردی است که حتی اگر استفاده از این مادّه را ضروری نساخته باشد، شناخت این ماده را جهت شکل‌گیری معماری این اقلیم امری اجتناب ناپذیر نموده است.

مصالح به کار رفته در بنا، عاملی در جهت

هماهنگی با محیط

برخلاف معماری بومی کویر، که بیشتر از خشت و آجرْ بنا شده است، معماری این منطقه از چوب و الیاف گیاهی به صورت عمده سود جسته است. جنگل‌های انبوه در کنار مزارع برنج از مهم‌ترین منابع تأمین مصالح ساختمانی منطقه می‌باشند. نیِ «ولی» [نوعی الیاف گیاهی که برای پوشش سقف به کار می‌رود] و ساقه‌های برنج عناصر اصلی تشکیل دهنده‌ی پوشش سقف‎ها هستند. در بعضی از نقاط گیلان که امکان استفاده از سفال موجود است، پوششی از سفال بر روی زیرسازی ای از نی و توفال، وظیفه‌ی جمع‌آوری آب باران از بام و هدایت آن به آبروها و ناودان‌ها را به عهده دارد. استفاده از تخته‌های پهن نیز در مناطق جنگلی گیلان برای پوشش سقف و جلوگیری از نفوذ باران مرسوم است. سقف شیبدار بر روی سازه‌ای چوبی قرار دارد. فاصله‌ی کمِ ستون‌ها از یکدیگر و استفاده از سازه‌ی چوبی به صورت تیر و ستون تناسبات ویژه‌ای به معماری می‌بخشد، که در نما و پلان به خوبی خود را آشکار می‌کند. اَشکال ساده‌ی سقف شیبدار از به وجود آمدن کنج‌های برف گیر جلوگیری کرده و مانع نفوذ آب حاصل از ذوب برف به داخل بنا می‌شود. به علاوه، برای جلوگیری از نفوذ باران به داخل ساختمان توسط باد معمولاً سقف شیبدار تا نزدیکی کف زمین در یک یا دو جناح ساختمان که رو به باد قرار دارند ادامه می‌یابد و معمولاً پنجره‌ای از این دو جناح باز نمی‌شود. فضای خالی بین بدنه‌ی اصلی بنا و امتداد سقف که «فاکون» گفته می‌شود، محل مناسبی برای انبار نمودن و یا پخت غذا می‌باشد. گونه‌ی برخورد دیگری که بیشتر در خانه‌های شهری دیده می‌شود، استقرار بالکن در دورتادور بنا می‌باشد. این بالکن علاوه بر آنکه دسترسی اتاق‌ها به یکدیگر را تأمین می‌نماید، مانع از رسیدن باران به بدنه‌ی بنا می‌شود.

در همین ارتباط بخوانید!  معماری چوب ( مبلمان و سایبان‌های چوبی )

تفاوت ظاهری خانه‌های روستایی گیلان متأثر از رابطه‌ی تنگاتنگ فرم معماری با نوع معیشت و شرایط اقلیمی و محیطی می‌باشد، امّا مشاهده می‌شود که در پوسته‌ی ظاهری بنا با ظرافت خاصی از مصالح برگرفته از محیط اطراف استفاده شده است. به طور کلّی به کار بردن مصالحی که از طبیعت گرفته شده موجب خلق احساس هماهنگی با طبیعت می‌شود.

خانه‌هایی که در این جلگه ساخته شده‌اند، همچون درختان مرتفعی که آنها را احاطه می‌کنند، غالباً تابع یک طرح قایم چند طبقه‌ای هستند. بهترین فضای خانه نیز درست زیر بام جای دارد. این برداشت اهالی از فضای خانگی مرتفع با طرح قالبی در ساختمان‌های مسکونی مناطق مرکزی ایران به کار می‌رود، تباین دارد؛ زیرا در ایرانِ مرکزی اتاق‌ها به صورت افقی در اطراف حیاط مرکزی ساخته می‌شوند.

مواد و مصالح رایج در ساخت یک بنای بومی

پوشش‌های شبیدار در شکل‌های گوناگون و مصالح مختلف، از ویژگی‌های مهم نمای خانه‌های گیلانی است. در بعضی نقاط گیلان مانند اطراف لاهیجان، شیب این پوشش‌ها خیلی زیاد و در بعضی از نقاط مانند اطراف فومن این شیب کمتر است. رنگ قهوه‌ای آن همراه با قرارگیری دسته‌های گالی و کولش، سطح زیبایی را شکل می‌دهد و خانه‌ی گیلانی را با محل خود مأنوس می‌کند. متأسفانه با استفاده از مصالح جدید (مانند حلبی) این هماهنگی با طبیعت کاملاً دستخوش تغییر شده است.

در مناطق روستاییْ محیط سرسبز و پر از گیاه و درخت اجازه‌ی حصاربندی معیّن و مشخصی را به ساکنین نمی‌دهد. محدوده‌های گیاهی، درختان و انهار در مقایسه با دیوارهای بلند و بسته‌ی معماری کویری تضاد چشمگیری دارد و این ویژگی در زمینه‌ی مردم شناختی و روان شناختی منطقه‌ای جایگاه ویژه‌ای دارد.

دروازه‌های گیاهی معمولاً باز و استقبال کننده میهمان دایمی است و این گشایش فضای سبز در خلق و خوی مردم محل کاملاً مشاهده می‌شود: آدم‌هایی آرام، خوش‌خو، انسان دوست و میهمان نواز.

استفاده از گالی یا کولش نیز تنها محدود به پوششی برای سقف شیبدار نیست. جالب اینجاست که ریسمان تابیده شده از کولش که به «وریس» معروف است، گاهی نقش سازه‌ای دارد؛ این در حالی است که وریس عمدتاً در محل اتصال دو عضو چوبی کاربرد زیادی داشته است. رنگ غالب یک بنای بومی غالباً در هارمونی کامل با محیط اطراف می‌باشد. لازم به ذکر است که چوب نیز نقش سازه‌ای مهمّی را در سازه‌های بومی گیلان دارا می‌باشد. در برش زیر نفوذ و رسوخ عوامل طبیعت که در نقش‌های مختلف؛ چه در نقش سازه‌ای چه در نقش تزئینی، خودنمایی می‌کند، به تصویر کشیده شده است.

در همین ارتباط بخوانید!  معماری چوب ( مبلمان و سایبان‌های چوبی )

معماری بومی در گیلان از نمونه‌های خاصی است که در آن، معماری از مرکز بنا خارج شده و به حاشیه می‌پردازد و به همان گونه نیز به چگونگی قرارگیری آن محدوده توجه بیشتری  مبذول می‌گردد. به عبارت دیگر، می‌توان گفت که این بناها دارای دو تصویر کاملاً متفاوت هستند و این جنبه شاید مهم ترین وجه تمایز معماری گیلان با سایر مناطق ایران باشد.

ساختار سازه‌ی چوبی

زندگی در خانه‌های چوبی امنیت خاطر ساکنین را در برابر زلزله، آب و آتش تضمین می‌کند .از آنجا که همه‌ی چوب‌ها گرم خانه دیده‌اند، دارای روکش لمبه هستند، از این رو خاصیت ضدّ آتش دارند.

در ساخت خانه‌های چوبی به معیارهای ذیل

 توجه شده است:

  • ‎‎‏ جنس و کیفیت سازه‌ی چوبی.
  • ‎‎‏ مکانیزم استفاده از چوب با مقاومت بالا.
  • ‎‎‏ استفاده از مصالح ساده، سبُک و استفاده از عناصر مقاوم در برابر ‏زلزله.

‏با توجه به معیارهای فوق می‌توان ساختمانی با عمر بیش از یکصد ‏سال انتظار داشت. مهم­ترین مورد در ساخت خانه‌‎های چوبی، ‏توجّه به ساختار محکم و پیوسته‌ی اعضا‌ی ساختمان می‌باشد. یک ‏خانه‌ی چوبی را می‌توانیم متشکّل از کف‌ها، دیوارها و سقف‌ها بدانیم. در ساخت خانه‌های چوبی .‏F.H.T‏ این عناصر توسط متخصّصین در ‏کارخانهْ طراحی و ساخته خواهند شد. بدین ترتیب کیفیت هر کدام از عناصر فوق، بالا می‌رود و امکان تَرَک و شکاف خوردن و کاهش مقاومت در آن به حداقل رسیده و ضریب اطمینان ‏ایمنیِ خانه بالا می‌رود.

اجزاء

مطابق تصویر و به شرح ذیل قابل بررسی می‌باشند:

  • ‎‎‏ ‏سقف ساختمان که اغلب شیب دار و با سازه‌ای به شکل خرپا ‏تعریف شده‌اند، در مقابل بارهای باد، برف و زلزله مقاومند.
  • ‎‎‏ دیوارها (پانل‌ها) که در همه‌ی طبقات قابل نصب می‌باشند، ‏توسط اتصالات مناسب به یکدیگر و به کف و سقف متصل ‏می‌گردند.‏
  • ‎‎‏ ‏کفْ خود به صورت یک عضو گسترده بر روی فونداسیون ساخته ‏می‌شود و دیوارها با اتصالات مناسب بر روی آن نصب ‏می‌گردند.
  • ‎‎‏ چهار چوب (شاسی) فلزی یا چوبی که بر روی فونداسیون نصب ‏می‌شود که می‌تواند استحکام ساختمان را افزایش دهد.

معرفی چند طرح دانشجویی

درس طراحی فنّی معماری

دانشکده‌ی هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس

استاد راهنما: دکتر امیر فرج الهی راد

پس از بررسی و مطالعه‌ی نقش چوب در معماری و تحلیلی از کارهای چوبی آرتور اریکسون، مطرح ترین معمار معاصر و در قید حیات کانادایی، و کاربرد وسیع آن در غرب به علّت در دسترس بودن و در عین حالْ ارزانی آن، نمونه‌ی بارز و کاربردی آن در خطّه‌ی گیلان در موزه سراوان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و در پایان از دانشجویان خواسته شد هر یک طراحی یک فضای معماری را با توجه به موارد ذکر شده و تأمّل در مسائل اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی منطقه، با رویکرد استفاده از چوب به عنوان یک مصالح قالب، در طرحهای خود منظور دارند که بدین ترتیب ساختار طراحی دهکده‌ی چوبین شکل گرفت که مجموعه‌ای از فضاهای آموزشی فرهنگی، تفریحی، خدماتی و مسکونی را تشکیل می‌داد؛ به تعدادی از این طرحها اشاره میشود:

در همین ارتباط بخوانید!  معماری چوب ( مبلمان و سایبان‌های چوبی )

خانه‌ی ویلایی

طراح: سیّدمحسن ایران منش

معرفی طرح

ایده‌ی اولیه‌ی طرح از تحلیل سایت، معماری بومی و بدن انسان شکل گرفت. سایت مورد نظر زمینی است که از جهت شمال به دریا و از جهت جنوب به یک خیابان منتهی می‌شود. معماری بومی منطقه، معماری‌ای است برون گرا که سعی دارد دید و منظر را در تمامی جهات تأمین کند. اما به دلیل این که باد غالب و مضر در این سایت از جهت شمال و شمال غربی می‌وزد، عاملی مخل برای داشتن دید مناسب به سمت شمال به حساب می‌آید. بنابراین به فکر طراحی خانه‌ای هوشمند افتادم با این قابلیت که، در زمان بارش باران، مانند خانه‌های سنتی گیلان، بتواند با سقفی شیبدار و بلند از برخورد قطرات باران با بدنه‌ی ساختمان جلوگیری کند و در لحظات آفتابی، سقف عقب رفته تا دید مناسب تأمین گردد.

سازه‌ی این بنا از یک مخزن و تعدادی صفحه‌ی چوبی تشکیل شده که به وسیله‌ی کابل و قرقره به یکدیگر متصل‌اند. مخزن در هنگام بارندگی پر شده و در اثر سنگینی به پایین حرکت می‌کند. در اثر این حرکت صفحات متصل به آن در جبهه‌ی شمالی روی سازه که بصورت ریلی طراحی شده به طرف بالا حرکت می‌کند و نیز کابل‌های سازه در دو جبهه‌ی شرقی و غربی شل شده و صفحات روی بدنه‌ی ساختمان می‌افتند. بنابراین ساختمان به صورت ساختمانی با سقف شیبدار بلند درآمده که کاملاً در مقابل باران محفوظ است. در نهایت برای بازگشتن صفحات به حالت اوّلیه و دید مورد نظر، تنها کافی است آب مخزن تخلیه شود.

ایده‌ی طرح را می‌توان از جهتی به عملکرد چشم انسان نیز تشبیه کرد. در میان اعضای بدن، چشم عضو بینایی است و پلکْ وظیفه‌ی محافظت از آن را بر عهده دارد. در این طرح نیز طبق توضیحات، در مقطع ویلا از ایده‌ی چشم استفاده شده است، که سطوح مختلف وظیفه‌ی محافظت از آن را بر عهده دارند.