موقعیّت قرارگیری بنا خانه‌­ی عامری‌ها از آثار دوره‌‎­ی زندیه در شهر کاشان می‌باشد که در کوی سلطان امیراحمد، خیابان علوی، واقع شده است. این محله جزو بافت اصلی و تاریخی شهر کاشان بوده و لذا بنا در جوار بسیاری از آثار شاخص و باارزش تاریخی و معماری این شهر واقع گردیده است.

تاریخچه­‌ی ساخت بنا خانه از بناهای مربوط به قرن ۱۳ هجری قمری است که به وسیله‌­ی مرحوم سهام‌­السلطنه عامری ساخته شده و در تمامی ادوار تاریخی مورد توجه بوده است. این خانه از بزرگ‌ترین بناهای تاریخی شهر کاشان می‌باشد. قدمت بنا به دوره­ی زندیه باز می‌گردد. دو حیاط اصلی اندرونی و بیرونی در همان دوران ساخته شده است. سپس در زمان قاجاریه توسط حسام‌­السلطنه حیاط‌های بعدی به آن اضافه شده است. پس از سهام‌­السلطنه، حیاط‌های بیرونی و اندرونی در اختیار فرزند وی، ابراهیم خلیل خان عامری و بقیه‌­ی ساختمان‌ها به افراد دیگر خاندان تعلّق یافت و به مرور زمان برخی از حیاط‌ها تفکیک و فروخته شد.

حیاط‌های چندگانه­‌ی بنا مجموعه­‌ی مذکور شامل خانه­‌ی حشمت‌­الله‌­خان عامری در شمالی‌ترین قسمت مجموعه و بعد از آن خانه‌­ی بزرگ عامری‌ها و سپس خانه­‌ی دیگری است که در جنوبی‌ترین نقطه­‌ی مجموعه و بر خیابان علوی واقع شده. در جبهه­‌ی شمالی این خانه، خانه­‌ی دیگری قرار گرفته که قبلاً جزو مجموعه بوده و سپس از آن مجزّا و در مالکیت آقای یوسفی قرار گرفته است. این بخش در حال حاضر به حیاط اندرونی معروف است. در جبهه‌­ی غربی مجموعه، خانه‌­ی دیگری وجود دارد که زمانی جزو مجموعه بوده و اکنون از آن تفکیک شده و مالک خصوصی دارد. در سال ۱۳۷۵ هجری شمسی هیئت امنای بازسازی خانه‌های قدیمی کاشان با کمک میراث فرهنگی به دلیل عدم وجود مالکین خانه، عملیات مرمتی آن را شروع کرده و تاکنون ادامه داده است. تنها خانه‌­ی حشمت‌­الله‌­خان عامری در جبهه‌ی شمالی مجموعه و خانه‌­ی جبهه‌­ی غربی مرمت نشده است.

بررسی معماری خانه معماری خانه‌های کاشان نظام­مند است. به طور کلی خانه‌های کویری براساس ویژگی‌های طبیعی زیست انسان طرّاحی شده‌اند و هریک از آن‌ها دارای سطوح مختلف زیرزمین، حیاط، بام، حوضخانه و غیره بوده که در نوع خود بی‌­نظیر می‌باشند. سیستم و سبْک معماری این بنا از نوع گودال باغچه و حیاط مرکزی می‌باشد که در تمامی حیاط‌ها حوض‌خانه و گردش جریان آب طرّاحی شده است، طوری­که این فضاها در تابستان‌­های گرم و سوزان دشت کویر مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

مجموعه­‌ی خانه­‌ی تاریخی عامری‌ها با حیاط‌های مختلف و ساختمان‌های جالب و متنوع خود از بزرگ‌ترین خانه‌های تاریخی جهان به شمار می‌رود. بنا مشتمل بر هفت خانه و پنج حیاط است که دارای ۸۰۰۰ متر مربّع عرصه و ۱۲۰۰۰ متر مربّع زیربنا می‌باشد. در تمام حیاط‌های این خانه اصل تقارن در ضلع شمالی ـ جنوبی و شرقی ـ غربی رعایت شده است. نام‌های مختلفی برای حیاط‌های پنج­گانه‌­ی بنا ذکر شده است. از جمله حیاط بیرونی، حیاط اندرونی یا خانه­‌ی یوسفی، مهمان‌خانه، حیاط خدمه و حیاط سوارکاران نظامی. در دو فضای دیگر بستگان نزدیک سهام‌­السلطنه سکونت داشته‌اند.

ورود به خانه از طریق حیاط و دو هشتی انجام می‌­شود که یکی به شکل کشکولی یا کشیده و دیگری به شکل مربع است. در ضمن ارتباط بناهای مجموعه از داخل، هر یک از خانه‌ها برای خود دارای ورودی مستقل با سردر و هشتی و راهروی ورودی بوده و به صورت تک­بنا و یا به شکل مجموعه‌­ای ارزشمند می‌باشند. ورودی­‌ها کاملاً مشخص و مستقل هستند و به­‌وسیله­‌ی دو یا چند فضای دیگر با حیاط­‌های اصلی خانه مرتبط هستند. حیاط‌­ها نیز از نظر احساس فضایی، کالبدی همانند یک اتاق سرباز و بدون سقف عمل می‌­کنند. طرّاحی معماری این خانه به دلیل داشتن مسیرهای زیرزمینی در نوع خود بی‌­نظیر است. این مسیر به شکل یک راهروی زیر گذر در جبهه‌­ی شرقی حیاط شاه­نشین قرار دارد که تنها راه دسترسی دو حیاط می‌­باشد. در قسمت شمالی حیاط اصلی (حیاط بیرونی) اتاق پنج­دری و اتاق‌های جانبی آن طرّاحی شده است و در جنوب این بنا یکی دیگر از خانه‌های عامری‌ها به نام خانه‌­ی بزرگ جای گرفته است. در جبهه‌ی جنوبی آن ایوان رفیع و پس از آن اتاق پنج­دری و در جوانب آن اتاق‌های سه­دری و حیاط خلوت‌ها برای فضاهای استراحت جای گرفته‌اند. در قسمت تحتانی این بخش زیرزمین و سرداب بزرگ طرّاحی شده که با زیباترین گچبری‌ها تزیین شده‌اند. سرداب شامل یک فضای مرکزی است که دارای سه صفّه یا غرفه (فضای نشیمن) می­‌باشد و در اطراف فضای مرکزی قرار گرفته­ است. ایوان بزرگ این بخش با مقرنس‌کاری‌های زیبا و تالار وسیع هفت­دری به تزئینات گچ‌بری قرینه‌­کاری جالبی مزین شده‌اند.

در ضلع قرینه­‌ی آن یک سری اتاق در مجاورت یکدیگر بنا شده و در زاویه‌­ی شرقی حوضخانه در میان ضلع و طرفین آن اتاق‌ها و سالن‌ها جای دارند و در ضلع شمال شرقی حیاط قدیمی استقرار دارد که قابل استفاده­‌ی ساکنین خانه و در برخی اوقات مربوط به استفاده­‌ی اهالی بوده است. در جبهه‌ی جنوبی ساختمان مذکور، یکی دیگر از خانه‌های مجموعه قرار دارد که از طرف جنوب به خیابان علوی مرتبط می‌گردد. قسمتی از این بنا در هنگام احداث خیابان علوی از بین رفته بود، ولی با کج نمودن خیابان و باز نمودن مسیر، قسمت مذکور حفاری و به صورت اولیّه­‌ی آن که جزیی از حوض‌خانه این خانه بود، بازسازی شد. در جبهه­‌ی شمالی خانه‌­ی فوق‌الذّکرْ ایوانِ وسیع و رفیع در میان ضلع و در پشت آن اتاق پنج­‌دری و در جوانب آن اتاق‌ها و سالن‌های دیگری جای گرفته است. در قست غربی، باربند و در قسمت شمال غربی باربند جلوخان ورودی و در جوار غربی آن یکی دیگر از خانه‌های مجموعه که به صورت گودال باغچه است، قرار دارد. شایان ذکر است که کلیه‌­ی قسمت‌هایی از بنای مجموعه با تزیینات بی‌نظیر گچبری، نقّاشی و آئینه‌کاری مزیّن گردیده است.

در جبهه‌­ی شرقی مجموعه­­‌ی خانه‌­ی یوسفی، یکی دیگر از بناهای مجموعه احداث شده و همان‌طور که ذکر شد تملّک و قسمتی از تعمیرات آن انجام پذیرفته است و ضرورت دارد که نسبت به ادامه­‌ی عملیات مرمت و احیاء بناهای مجموعه اقدام لازم صورت پذیرد. در میانه‌­ی این جبهه یک اتاق پنج­دری دو طرفه (اتاق شاه نشین) وجود دارد که رو به حیاط گچ­بری شده­‌ی زیبایی باز می‌­شود. در این حیاط تصویر ناصرالدّین‌شاه بر بدنه­‌ی تاق‌­ها به شکل گچ­بری خودنمایی می­‌کند. طرفین اتاق پنج‌­دری، اتاق­‌های گوشواره­ای سه­دری در دو طبقه‌­ی همکف و بالاخانه قرار گرفته‌­اند. در پشت هر اتق سه­‌دری، یک پستو (انباری) و صندوق‌­خانه وجود دارد. این اتاق­‌های سه‌­دری مستقیماً به حیاط راه نداشته بلکه به وسیله­‌ی غلام گردش (راهروهای جانبی) به فضای حیاط مرکزی ارتباط می‌­یابند. در حال حاضر طرح مرمتی این اتاق­‌ها انجام گرفته و فضاها به شکل مجموعه‌ی اقامتی چیدمان شده‌­اند. در جبهه­‌ی غربی حیاط اندرونی (حیاط شاه­نشین)، اتاق آئینه‌­ی شاه­نشین قرار دارد. طرفین اتاق شاه­نشین، دو فضای سرپوشیده که هر کدام یک کلاه فرنگی دارد. در عرق‌­چین سقفِ هر یک تزئینات یزدی‌­بندی زیبایی کار شده است. در قسمت تحتانی این جبهه سرداب زیبایی مخصوص نگهداری مواد غذایی در فصل تابستان قرار دارد. در جبهه‌­ی جنوبی این حیاط، حوض­خانه‌­ای طرّاحی شده که شامل سه صفّه می‌­باشد و در طرفین صفّه­‌ها دو اتاق سه‌­دری وجود دارد.

بادگیرهای کاشان، چهارپَر هستند (برخلاف بادگیرهای یزد که هشت­پر می باشند)، و می‌­توانند باد را از چهار سمت به داخل خود بکشند. در وسط بادگیر یک دیوار نازک وجود دارد که باعث می‌­شود هوای گرم و سبُک از یک طرف بالا رود و هوای سرد و سنگین از طرف دیگر، پایین بیاید. در زیر بادگیرها، یک چاه نیمه‌­عمیق حفر می‌­کنند تا به آب برسد، جریان آب باعث اختلاف فشار هوا و خنکی هوا شده (هوای مکیده شده به داخل بادگیر بر اثر اختلاف فشار ناشی از جریان آب) که یک بادگیر معادل ۶ تا ۷ کولر، کارآیی دارد. زیرزمین‌­ها توسط شبکه­‌ای از کانال­‌ها به هم متصل شده‌­اند و گردش هوا در این کانال‌­ها باعث ایجاد خنکی و هوای مطبوع در کل ساختمان می‌­گردد. این خانه دارای بلندترین بادگیرهای شهر کاشان است. در داخل سرداب‌­ها، سردابه‌­های کوچکتری وجود دارد که به پس سرداب معروفند. از آن‌ها برای خنک نگه داشتن آب و مواد غذایی استفاده می‌­شده است. یکی از این پس سردابه‌­ها به خانه‌­های اطراف راه داشته که مخصوص عبور و مرور خانم‌­ها بوده است. همچنین راه مخفی و راه فرار خانه نیز بوده است. نور سرداب توسط پنجره­‌ها و سردر مشبّک آن تأمین می‌­شده است. مشبّک بودن پنجره‌­ها و سر در موجب می‌­شده که ضمن تأمین نور، شخص از داخل حیاط به داخل سرداب، دید نداشته باشد. چون اهل و عیال خانه در ظهرها و بعد از ظهرهای روزهای گرم از سرداب استفاده می‌­کرده‌­اند. از دیگر نکات خاص این خانه، وجود حمام‌های اختصاصی زنانه و مردانه جدا از هم می‌باشد که در جوار یکدیگر طرّاحی شده و دارای تزیینات زیبایی می‌باشند. حمام­‌ها دارای جا کفشی، رختکن، حوضچه­‌های آب سرد و گرم بوده و از نظر ساخت شبیه به حمام افوشه‌­ی شهر نطنز می­‌باشد. این حمام یک راه ارتباطی با مجموعه‌­ی بنا و یک راه دیگر به کوچه­‌ی مجاور دارد که سابقاً در روزهای جمعه به صورت رایگان در اختیار مردم محل قرار می‌­گرفته است.

طرح مرمّت خانه­‌ی عامری‌ها طرح پردیسان یکی از طرح­‌هایی است که در سال ۱۳۷۸ هجری شمسی با تخصیص اعتبار به سازمان میراث فرهنگی و با هدف توسعه و گسترش ایرانگردی و جهانگردی آغاز شد تا با همکاری سازمان ایرانگردی و جهانگردی نسبت به خرید، اجاره و مشارکت افراد حقیقی و حقوقی برای مرمّت کاروانسراها، خانه‌­های قدیمی و دیگر اماکن و تبدیل آن‌ها به واحدهای پذیرایی اقدام شود. این خانه از جمله مکان‌هایی است که در طرح پردیسان گنجانده شده و زیر نظر میراث فرهنگی کل کشور و با یاری استادکاران این سازمان در حال مرمت و تغییر کاربری است. در طرح مرمتی پردیسان هدف ایجاد یک مهمانخانه‌­ی درون شهری بوده است که خدمات مختلف گردشگری را برای مسافران و بازدیدکنندگان فراهم نماید.

اسامی معماران و استادکاران طرح مرمّت خانه به شرح زیر است: استاد حاج اکبر حلّی (معمار سنّتی) ابوالقاسم غلمانی (یزدی‌بندی و قطاربندی) محمّد سبزی­کاریان (رسمی‌بندی) حاج مرتضی مصطفی‌فر (گچبری) حاج حسن قضاوی (نجّاری و کارهای چوب) منوچهر جزمی (مرمّت نقّاشی) طرح احیاء محورهای تاریخی ـ گردشگری در سرتاسر ایران توسط سازمان میراث فرهنگی، مرمّت و تجهیز می‌شود تا برای استفاده در گردشگری در اختیار بخش خصوصی قرار گیرد. بخش‌های مختلف در حال ساخت این خانه شامل موزه، چاپخانه‌، نمایشگاه، بخش مالی و اداری، فضاهای اقامتی و رفاهی می‌باشد. در سه حیاط این مجموعه سه نوع معماری سنّتی، ساده و مدرن اجرا گشته و در دکوراسیون‌های داخلی فضاهای اقامتی سعی بر این بوده، تا از معماری ساده استفاده شود و معماری اصیل و سنّتی بنا، جلوه و شکوه خود را از دست ندهد. در هر سمت حیاط­‌ها، ترکیب لایه‌­های افقی و عمودی فضا چون شبکه‌­ای در هم تنیده، انواع فضاها را با ابعاد و ارتفاع‌­های گوناگون برای انواع فعالیت‌­های خصوصی و عمومی مرتبط با شیوه زندگی فراهم می‌آورد. تنوع و تمایزهای بسیاری در هنگام احیاء طرح مد نظر بوده است تا بنا اصالت سنّتی خود را همواره حفظ نماید از جمله: ۱٫ تنوعِ بسیــارِ سطوحْ شـــامل سطوح زیرزمین، حیاط، بالاخانه، بام و غیره ۲٫ تنوع بسیار ارتفاع شامل سقف‌های متنوع و با ارتفاع‌های مختلف مثل شاه‌نشین، حوضخانه، بادگیر، ایوان ۳٫ تنوع نورگیرها مثل روزن، پنجره­ی مشبّک، اُرُسی، چراغگاه و غیره ۴٫ تنوع مقیاس در فضاها مثل فضاهای بزرگ و تالارشکل، فضاهای میانی مثل اتاق پنج­دری، فضاهای کوچک، باز، بسته و پوشیده ۵٫ تنوع فضایی در کالبد بنا که شامل فضاهای باز و بسته و پوشیده می‌­باشد که هر یک به‌­خوبی دیگری را تعریف می‌­کنند. این فضاها در تقابل با یکدیگر هستند و ترکیب آن‌ها، اصول کلی معماری بنا را توجیه می­‌کند. ۶٫ تنوع حرارتی و شکل‌گیری فضاها مثل فضاهای خنک، گرم، اتاق سرداب، بادگیر و غیره ۷٫ تنوع نور با رعایت سلسله مراتب فضایی فضاهای بسته، باز و پوشیده که باعث ایجاد فضاهای تاریک، روشن و نورانی شده­‌اند. منبع: ۱٫ نراقی، حسن. آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز. تهران: انجمن آثار ملّی، ۱۳۴۸٫ با تشکر از آقای سعید فلاح مدیر داخلی خانه‌­ی تاریخی عامری‌ها و سپاس فراوان از استاد حاج اکبر حلّی کارشناس و معمار مرمت بناهای تاریخی کاشان

در همین ارتباط بخوانید!  هتل شُر | معماران جنسلر