آبادی سال اول، شماره‌ی چهارم بهار ۱۳۷۱
شهرسازی و معماری در تاجیکستان مصاحبه با آقای بهاءالدین ظهور الدینوف معاون وزارت ساختمان و شهرسازی تاجیکستان
با جمهوری تاجیکستان آشنا شویم جمهوری تاجیکستان در آسیای میانه قرار دارد. این سرزمین با وسعت ۱۴۴۷۴۶ کیلومتر مربع از شمال غربی و غرب با جمهوری ازبکستان،از جنوب با افغانستان،از شرق با چین و از شمال شرقی با جمهوری قرقیزستان همجوار است.سراسر کشور را کوهستان‌های بلند و کوتاه در بر گرفته است.رودخانه‌های بسیاری در میان دره‌ها جاری است که در میان آنها آمودریا و سیردریا نام‌هایی آشنا هستند.تابستانهایش گرم و زمستانهایش بسیار سرد است. پایتخت و بزرگترین شهر تاجیکستان دوشنبه نام دارد که چند صباحی نیز استالین آباد خوانده می‌شد. هر چند شهر دوشنبه در هنگام تاسیس جمهوری تاجیکستان روستایی بیش نبود اما پیشینه تاریخی دیرینه‌ای دارد.روزگاری راه ابریشم از آن گذر می‌کرد و تاجرانآن زمان روزهای دوشنبه در آنجا بازار داد و ستد برپا می‌داشتند.نام شهر برگرفته از همین پیشینه است. تاجیک‌ها اصل و نسب ایرانی دارند. فارسی حرف می‌زنند اما با الفبای روسی می‌خوانند و می‌نویسند. اسلام دین اکثریت مردم است و این جمهوری همراه با جمهوریهای مسلمان نشین همجوار خود پنجمین جامعه بزرگ مسلمانان دنیا به شمار می‌رود. جمعیت تاجیکستان که در حال حاضر حدود ۵ ر۵ میلیون نفر است یه سرعت در حال رشد است. با بی سوادی در این جمهوری مبارزی جدی شده است و سالها پیش دانشگاه ایالتی و آکادمی علوم در آن تاسیس شد. اقتصاد کشاورزی آن بر مبنای کشت آبی است. غالب مناطق کوهستانی برای کشاورزی مناسب نیست و برای دامداری مورد استفاده قرار می‌گیرد. اما در صحاری خاکستری رنگ جنوب غربی و شمال غربی کشور محصولات کشاورزی،به ویژه پنبه به بار می‌نشیند و در کوهپایه‌ها درختان میوه پرورش می‌یابد و صنایع آن بیشتر صنایع خوراکی است. تاجیکستان منابعی فراوان و غنی دارد و در نفت آباد خام به میزان محدود استخراج می‌شود. ازبکها و افغانها در قرن‌های ۱۶ و ۱۸ میلادی (۱۰ و ۱۲ ه.ش) بر تاجیکها سلطه یافتند. در قرن نوزدهم ( سیزدهم ه.ش) این منطقه دستخوش رقابتهای روس و انگلیس بود. پس از انقلاب اکتبر بخشی از تاجیکستان به ترکستان ضمیمه شد که در آن روزها جمهوری خود مختاری در فدراسیون روسیه بود. بخش دیگر آن تا سال ۱۹۲۵ (۱۳۰۴) دستخوش جنگ‌های داخلی بود. در سال ۱۹۲۹ (۱۳۰۸) جمهوری تاجیکستان تاسیس و به صورت یکی از جمهوری‌های اتحاد جماهیر شوروی در آمد. با فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱(۱۳۷۰) جمهوری مستقل تاجیکستان موجودیت یافت. در اسفند ماه سالی که گذشت میزبان مهندس بهاءالدین ظهورالدینوف معاون وزارت ساختمان و شهرسازی جمهوری تاجیکستان  و سرمعمار سابق شهر دوشنبه بودیم. پس از گشایش باب مراودات بین دو کشور و افتتاح سفارت ایران در شهر دوشنبه، او برای دیدار به ایران آمده بود، زیرا ملت‌های ما ریشه‌های تاریخی و فرهنگی نزدیکی داشته قومی با زبان و ادبیات و دین مشترک را تشکیل می‌دهند. چهره بشاش، رفتار متواضعانه  و فارسی گویی شیرین مهندس ظهور الدینوف فضای گفتگو را صمیمانه تر می‌کرد. گفتیم برای پی ریزی بنای همکاریهای آینده باید از تجربه‌هایی که اندوخته‌ایم،بیاموزیم و برنا آشناییهای هفتاد سال جدایی فائق آییم و گفتگو را در مسیر این شناخت و آشنایی به پیش بردیم:
  • لطفا از پیشینه علمی و فنی خود برای خوانندگان آبادی بگویید.
در همین ارتباط بخوانید!  سبکها و گرایش‌های مدرن در معماری
◌ در سال ۱۹۴۶ در شهر دوشنبه متولد شدم. پس از پایان کلاس هفتم به آموزشگاه طراحی گرافیک ( بدیعی رسامی) رفتم. آنگاه وارد انستیتوی پلی تکنیک دوشنبه شدم و با درجه عالی تحصیلات خود را به پایان رساندم. پس از دو سال به عنوان نماینده‌ای از تاجیکستان به یگانه انستیتوی معماری مسکو رفتم. پس از اخذ درجه مهندسی به زادگاه خود دوشنبه بازگشتم و به تدریس مشغول شدم. در همان حال در انستیتوی طرح ریزی ( لایحه کشی) نیز آغاز به کار کردم زیرا معتقد بودم یک استاد باید علاوه بر دانش نظری،تجربه علمی نیز داشته باشد. در حین انجام کار و تدریس،در مسابقات معماری و شهرسازی بسیاری شررکت جسم و در مواردی چند رتبه اول را احراز کردم. برای نمونه، در سال ۱۹۷۴ برنده  جایزه اول طرح بنای یاد بود مام وطن شدم. این بنا برای بزرگداشت کلیه فرزندان ملت تاجیک که در راه آزادی جان داده بودند،ساخته می‌شد. با پیکر تراش مشهور روس، دمیتری، را بیپف کارهای مشترک زیادی انجام داده‌ایم؛ از جمله طرح آرامگاه استاد میرزا تورسن زاده شاعر نامدار تاجیک و رئیس کمیته دولتی آسیا و آفریقا راه می‌توانم نام ببرم. در انستیتوی طرح ریزی دوشنبه از مرتبه  راهبری تا مرتبه سر معماری شهر دوشنبه را طی کردم. مقام سر معماری را پارلمان شهری به من اعطا کرد. ۶ ماه پس از آن به عنوان معاون وزیر طرح ریزی، ساختمان و شهرسازی تاجیکستان نیز انتخاب شدم. مدتی هر دو وظیفه را به پیش می‌بردم اما اخیرا یکی از شاگردان قدیمی من پست سر معماری را عهده دار شده است. نقاشی (رسم) های بسیاری دارم. طبیعت دهات مرا به طرف خود می‌کشد. گاهی از این مناظر عکس می‌گیرم و گاهی تصویر می‌کشم. شاید فرصتی به دست آید تا نمایشگاهی از آثار نقاشی و معماری خود را در ایران برگزار کنم.
  • از شهر دوشنبه و کیفیت شهرسازی آن برای ما بگویید.
◌ شهر دوشنبه پس از انقلاب اکتبر به عنوان مرکز تاجیکستان انتخاب شد. در آن هنگام این شهر در حقیقت روستایی بود که بیش از ۴۰ خانوار سکنه نداشت. بنابر این تاریخ این شهر بیش از ۷۰ سال قدمت ندارد و همه بناهایش نسبتا جدید است. به تازگی در کاوش‌های باستان شناسی، بقایای شهرها و تمدن‌های بسیار قدیمی در همین نقطه کشف شده است. به هر حال، جمعیت کنونی دوشنبه به حدود ۷۰۰ هزار نفر می‌رسد. شهر از ۴ ناحیه با جمعیت تقریبا یکسان تشکیل شده شده است. ۸۰ درصد ساختمانها ۴ طبقه هستند. تعدادی بناهای آپارتمانی ۹ طبقه هم ساخته شده است و معدودی ساختمان بلند ۱۶ تا ۱۷ طبقه نیز برای ادارات احداث گردیده است. در هر محله مهد کودک ( باغچه کودکان)، فروشگاه، بهداری و سایر مراکز خدماتی پیش بینی شده است. خانه‌ها غالبا پیش ساخته هستند و بعضی از بتن یکپارچه بنا می‌شوند. در سالهای اخیر با سیستمی برای ساخت بناهای پیش ساخته ۹ طبقه آشتا شده‌ایم که در مقابل زلزله مقاوم است.
در همین ارتباط بخوانید!  گزارش دو میز گرد: نگاهی به معماری امروز ایران و جهان(بهار 1371)
در بخش شرقی دوشنبه، حدود ۴۰۰ هکتار زمین را در محله‌ای به نام خاوران به احداث خانه‌های شخصی اختصاص داده‌ایم.
  • به طور کلی می‌دانیم که نظام طرح ریزی در شوروی کاملا متمرکز بوده است ولی در جریان تحولات اخیر و به ویژه پس از استقلال،نظام غیر متمرکز طرح ریزی متداول شده است. در این زمینه با چه مشکلاتی رو به رو بوده‌اید؟
◌ تمرکز سیستم اداری در گذشته مزایا و اشکالاتی داشت. کلیه جمهوری‌های عضو اتحاد به هم وابسته بودند و از بودجه و طرح‌های مشترکی استفاده می‌کردند. مصالح ساختمانی در برخی جمهوریها تولید و در سایر جمهوریها مورد استفاده قرار می‌گرفت. پس از ۷۰ سال پیوستگی، این جدایی یکباره مشکل آفرین بوده است. در حال حاضر قیمت لوازم و مصالح ساختمانی به حد سرسام آوری گران شده است. البته ما در پی ایجاد بازار اقتصادی متعادلی هستیم تا در آینده قادر به از میان برداشتن این مشکلات باشیم. در سال ۱۹۸۳ طرحهای جامعی برای کلیه مناطق و شهرها به تصویب رسید که توسعه آنها را تا سال ۲۰۰۰ پیش بینی می‌کرد. ما امروزه با مسائلی رو به رو هستیم که در این طرحها پیش بینی نشده بود. به همین دلیل باید در آنها تجدید نظرهای اساسی شود. برای نمونه، مقوله تشویق مردم به احداث خانه‌های شخصی قبلا پیش بینی نشده بود ولی امروزه به آن توجه ویژه‌ای می‌شود.
  • امروزه موضعتان در قبال مسئله مالکیت زمین و مسکن چگونه است؟
◌ مالکیت شخصی محترم است. در حال حاضر آپارتمان‌های دولتی را به معرض فروش گذاشته‌ایم و مردم از خرید آنها استقبال می‌کنند.چون مالکیت مسکن تا کنون دولتی بوده، هنوز قیمت‌ها بالا نرفته است. در حال حاضر در برابر هر نفر ۹ متر مربع زیربنای مسکونی داریم که امیدواریم در آینده به ۱۲ ، ۱۶ و ۱۸ مترمربع برسد. زمین را شهرداریها به طور رایگان به مردم می‌دهند. به هر خانوار ۴۰۰ تا ۶۰۰ متر مربع زمین در شهرها و ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ متر در روستا برای احداث خانه شخصی واگذار می‌شود و به خانواده‌های کم درآمد کمک نقدی معینی برای ساخت مسکن اعطا می‌گردد.
  • شرایط و امکانات زندگی در روستاها چگونه است؟
◌ شاید برای شما جالب باشد که بدانید میزان مهاجرت و شهرهای ما در سال‌های اخیر منفی بوده است. بسیاری از افراد میانسال و سالمند مایل‌اند به روستاهای خود بازگردند. برخی از این روستاها در ارتفاعات قرار دارند و چون سالها خالی از سکنه مانده بودند، راهها و خانه‌هایشان ویران شده‌اند. بازسازی آنها میلیونها روبل هزینه دارد. ما امیدواریم به کمک مردم روستاها را آباد و مسکونی دارای طرحهای توسعه مخصوص به خود هستند: در تقسیمات کشوری ما،آبادیهایی که تا ۱۰ هزار نفر جمعیت دارند در رده روستا و از ۱۰ هزار به بالا در رده شهرک و سپس شهر جای می‌گیرند.
  • سازماندهی امور مربوط به طرح ریزی و ساختمان و نحوه مشارکت مردم در این امور به چه صورت است؟
در همین ارتباط بخوانید!  استفاده از نیروهای طبیعی در تنظیم هوای داخل ساختمان | مرتضی کسمائی
◌ وزارتخانه ما ۵۸ نفر کارمند ( کارکن) دارد و وظیفه آن منحصر به نظارت عالی و هدایت امور است. از طرف دیگر، انستیتوهای طرح ریزی متعددی برای طرح ریزی در سطح جمهوری، احداث ادارات و کارخانجات: طرح ریزی روستایی، طرح ریزی شهر دوشنبه، احداث هتلها و دیگر بناهای عمومی، زمین شناسی و مقاومت خاک و .... وجود دارند که هر یک با چند صد کارشناس و کارمند به طور تخصصی امور طراحی و اجرا را به انجام می‌رسانند. کمیته‌های اجرایی شهری و روستایی بودجه آنها را تامین می‌کنند و وزارتخانه بر طرح ریزی شهری و منطقه‌ای و روستایی نظارت کلی دارد. در زمینه مشارکت مردم باید بگویم طرحها در نمایشگاهی به معرض بازدید عموم گذاشته می‌شود و نمایندگان، قبل از تصویب طرح، جمع‌ بندی کلیه آرای داده شده و نظر  مشورتی متخصصان را در نظر می‌گیرند.
  • آینده جمهوری و شهر خود را چگونه می‌بینید؟
◌ در گذشته سیمای شهرهای شوروی یکنواخت و شبیه به هم بود. ما کوشش می‌کنیم سیمای خاص مردم تاجیک را در شهرها به وجود آوریم. ولایت تاجیکستان شرایط آب و هوایی متفاوتی دارند؛ منطقه ختلان در جنوب بسیار گرم است ولی خجند اقلیمی سرد دارد. این ویژگیهای اقلیمی و خصوصیات تاریخی و فرهنگی مردم در طراحیهای آینده رعایت خواهند شد. سرچشمه بسیاری از رودخانه‌ها که به کشورها و جمهوریهای همجوار می‌روند در تاجیکستان قرار دارد. ما برای گسترش آینده شهرهای خود با مشکل آب و برق و حتی زمین رو به رو نخواهیم بود. محدوده شهر دوشنبه در حال حاضر ۲۱ هزار هکتار است.شهرکهای اطراف نیز به قدری توسعه یافته‌اند که به محدوده شهر نزدیک و نزدیکتر می‌شوند. ما امروزه نمی‌توانیم مردم را از این منطقه به آن منطقه بکوچانیم و مشکلات خود را به شیوه‌های سابق حل کنیم. برای این مردم حتما باید مسکن نو تامین شود.البته امتیاز ما این است که به دلیل جدید بودن شهر دوشنبه با مشکل بازسازی و مرمت رو به رو نبوده‌ایم. طرح‌های بزرگی برای آینده پیش بینی شده است که به خاطر مشکل اعتباری و کمبود مصالح و نیروی متخصص روشن نیست که چه درصدی از آنها به اجرا در خواهد آمد. در نظر است در خیابان تهران ( گورکی قدیم) مرکز اداری بزرگی ساخته شود. پیشنهاد کرده‌ایم که با کمک کشور ایران کتابخانه‌ای نیز احداث گردد. طراحی بناهای کوچه اسماعیل سامانی پایان یافته  و آماده اجرا است. این محل مرکز تجاری خواهد شد. احداث موزه تاریخی و مردم شناسی تاجیکستان و ۵ یا ۶ هتل بزرگ نیز از برنامه‌‎های پیش بینی شده هستند. اعتقلد کامل دارم که در آینده شهرهای ما سیمای زیباتر و زنده تری خواهند یافت.   آبادی بهار۱۳۷۱