مقدمه

نیاز انسان به سرپناه و مأمن، نه تنها در حضر بلکه در سفر نیز از روزگاران باستان مورد توجه بوده است. شاید در همه‌ی کتاب‌هایی که درباره‌ی تاریخ، جهانگردی و سیر و سیاحت در تمامی دنیا نوشته شده است، پیوستگی راه و ساختمان‌های اطراف آن‌ها در غالب اصطلاحات مختلف آورده شده و در زبان‌های زنده و مرده‌ی جهان و گویش‌های مختلف از فضاهای اقامتی بین راهی سخن به میان آمده باشد. فضاهایی که پس از طی مسافت‌ها راه، منزل و آسایشگاه امنی برای کاروانیان خسته و از راه رسیده فراهم کرده و امکان سپری کردن شب را برای آنان به ارمغان آورده‌اند.

آرثِر آپِم پوپ (Arthur Upham Pope) ایرانشناس معروف در این زمینه می‌گوید: «ایجاد و توسعه‌ی کاروانسراها یکی از موفقیت‌های معماران ایرانی است و در هیچ کجای دنیا نمی‌توان ویژگی‌های کاروانسراهای ایران را مشاهده کرد. از حدود یک هزار کاروانسرایی که از گذشته‌های بسیار دور تا عصر حاضر در تمامی ایران ساخته شده، نمی­توان دو کاروانسرا را از نظر نقشه مشابه هم دانست و هر کدام از نظر ویژگی‌های معماری منحصر به فرد است.»

ساختمان‌های وابسته به راه را می‌توان تحت عناوین زیر تقسیم کرد:

  1. ساباط
  2. رباط
  3. کاربات
  4. کاروانسرا
  5. خان

اصطلاح‌شناسی

«کاروانسرا» در ساده‌ترین تعریف آن بنایی است که کاروانی را در خود جای می‌دهد. کاروانسرا بیش از انواع دیگر بناهای اسلامی تابع قاعده است. معمولاً نقشه‌ی آن مربع یا مستطیل بوده و دارای یک سر درِ بزرگ پیش آمده با ارتفاعی چشم‌گیر است.

در تعریفی دیگر، کاروانسرا از کلمه‌ی «کاروان» یا «کاربان» مشتق شده است. کاربان کسی است که تجارت را پاسداری می‌کند. کلمه‌ی caravan که در زبان انگلیسی مصطلح است، عبارت از هیئتی از تجار بوده که برای حفاظت از خود در مقابل راهزنان، با یکدیگر متحد شده‌اند. «رباط» نیز اصطلاح دیگری است که به فضاهای اقامتی میان راهی اطلاق می‌شده است. ریشه‌ی عربی کلمه‌ی رباط از «ربط» آمده که یکی از معانی آن بستن اسب است و کاملاً با کاروانسرا تناسب دارد. این گونه بناها اغلب پس از قرن نوزدهم و در مغرب زمین یافت شده‌اند.

در جهان عرب، متداول‌ترین واژه برای کاروانسرا کلمه‌ی «خان» است که در نواحی ترک زبان به آن «هان» می‌گویند. معنای اصلی این کلمه در عربی و در فارسی «خانه» است. همین اشارات لغوی گویای این نکته است که برخی از بناهای اولیه‌ای که نیازهای مسافران را برطرف می‌کرده است، شبیه به خانه بوده‌اند؛ همچنین کلمه‌ی عربی «منزل» که به معنای خانه و توقفگاه میان‌راهی است. در بیشتر کشورهای جهان کلمه‌ی خان به مهمانخانه‌های کوچکی گفته می‌شود که در جوار مناطق مسکونی قرار داشته و به‌رغم کوچک بودنشان خدماتی بیشتر از کاروانسرا ارائه می‌کنند.

واژه‌ی «ساباط» که به بسیاری از زبان‌ها راه یافته، در فارسی کهن ریشه دارد. جزء اول آن، «سا» به معنای آسایش و جزء دومش پسوند «باط» نمودار ساختمان و بنا و عمارت است که در انتهای واژه‌های دیگری نظیر رباط، کاربات و خرابات آمده است. روی هم رفته، این واژه به جای آسایشگاه و استراحتگاه امروز به کار می رفته است. ساباط به کلیه‌ی بناهایی که به منظور آسودن بر پا می‌شده، چه در شهر و چه در بیرون از آن اطلاق می‌شده است. در شهرستان‌های جنوبی ایران هنوز هم این واژه در جای درست خود به کار می‌رود. این بناها عمدتاً به چند تختگاه، یک آب انبار و گاهی یک یا دو اتاق کوچک که تنها می‌توان به منظور رفع خستگی و اندکی آسودن مورد استفاده قرار داد، اطلاق می‌شده است. ساباط دارای سه تا هفت دهانه‌ی سرپوشیده است که دو سوی آن، تختگاه‌های کوچکی به اندازه‌ی یک تخت یا نیمکت قرار دارد و اغلب دهانه‌ی میانی آن، درگاه آب انبار است.

استفاده از واژه‌های گوناگون بیش از آنکه بیانگر تنوع عملکردها و انواع مختلف بنا باشد، بیانگر این نکته است که ساختمان‌های وابسته به راه و مسافران به دسته‌های مختلف تقسیم شده، ولی کماکان عملکرد‌های مشابه داشته‌اند.

معماری کاروانسراها

کاروانسرا ساختمانی است که کاروان را در خود جای می‌دهد و بزرگ‌ترین نوع ساختمان‌های اسلامی است. پلان آن معمولاً مربع یا مستطیل‌شکل است. به لحاظ فرم پلان و معماری کاروانسراهای حیاط‌دار ایرانی از ادوار مختلف به صورت‌های کاروانسرای مدور، کاروانسرای چند‌ضلعی، کاروانسرای دو ایوانه، کاروانسرای چهار ایوانی، کاروانسرا با تالار ستوندار و کاروانسراها با پلان متفرقه ساخته می‌شده‌اند.

این دسته از بناها یک ورودی برجسته‌ی عظیم و بلند دارند که معمولاً ساده و بدون نقش هستند و دیوارهایی دارند که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده. یک دالان با تاق قوسی که مابین ورودی و حیاط داخلی قرار گرفته است، فضای کافی را برای جا دادن حیوانات بارکش فراهم ساخته است. بر روی سکوی برآمده‌ای که در پیرامون این حیاط قرار گرفته است، تاقگان‌هایی واقع شده‌اند که نمای داخلی را مفصل‌بندی کرده‌اند. در پشت آن‌ها حجره‌های کوچکی برای منزل دادن مسافران تعبیه شده است.

در کاروانسراهای دو طبقه، از حجره‌های پایینی برای انبار کردن کالاها و از حجره‌های بالایی برای منزل دادن مسافران استفاده می‌شد. آثاری که از کاروانسراهای کهن بدست آمده، نشان می‌دهد که اتاق‌ها بی‌واسطه به حیاط گشوده می‌شدند. در مدخل کاروانسرا، دروازه‌ی مستحکمى قرار داشت و در دو سوى آن اتاق‌هاى مربوط به خدمه و متصدیان کاروانسرا تعبیه شده بود. پس از آن محوطه‌ی گسترده‌اى بود که در اطراف آن محل نگهدارى کالاها قرار داشت. اصطبل، انبار علوفه، دکان نعلبندی و آهنگرى و قهوه‌خانه نیز در این قسمت وجود داشت. محل پذیرایى از مسافران در طبقه‌ی فوقانى بود. عموماً در وسط محوطه‌ی کاروانسرا مسجد کوچکى قرار داشت.

روشنایی اتاق‌های کاروانسرا به هنگام روز از طریق روزنه‌های سقف و یا پنجره‌ها تأمین می‌شده است. شب هنگام نیز از پیه سوز، شمع و دیگر وسایل روشنایی استفاده می‌شد که تهیه‌ی آن بر عهده‌ی مسافران بوده است.

 نکته‌ی جالب توجه اینکه در تعدادی از کاروانسراها برای رفع نیازمندی‌های مسافرینْ نانوایی، قصابی، آسیاب و حتّی سرویس بهداشتی و حمام ساخته می‌شده است. مثل دیر گچین که دارای حمام ساده‌ای در فضای کاروانسرا بوده است. معمولاً محل حمام‌ها داخل برج‌ها یا گوشه‌های دیر می‌باشد. در کاروانسرای لاسگرد در جاده‌ی سمنان‌ـ‌مشهد و یا علی‌آباد در جاده تهران ‌ـ قم به هنگام ورود کاروان، کاروانیان می‌توانستند مواد غذایی و وسایل مورد نیاز خود را از روستاییان خریداری کرده و اگر کالایی برای فروش داشتند، به آن‌ها عرضه کنند.

مصالح و نحوه‌ی ساخت و تزئینات

مصالح اصلی ساخت کاروانسراها آجر و سنگ و برای پر کردن داخل دیوارها خشت بوده است. برای ساخت پی از شفته‌ی آهک به همراه قطعات سنگ و آجر استفاده می‌شده و نمای آن‌ها از داخل و خارج اغلب به صورت ساده یا گره چینی تزئینی کار می‌شده‌اند. پوشش حجره‌ها «تاق‌های آهنگ» است و گاه در زیر ایوان‌ها تزئینات کاربندی نیز مشاهده می‌شود، تزئینات کاروانسراها مانند بناهای مذهبی هم عصر خود ممکن است آجرکاری، کاشیکاری و گچبری باشد که عموماً در نماهای خارجی و بیشتر در ایوان‌ها و دروازه‌ی ورودی اعمال می‌شود. از زیباترین نمونه‌های آجرکاریْ کاروانسرای مهیار، گچ‌بریْ کاروانسرای رباط شرف و هنر کاشیکاریْ کاروانسرای جهان‌آباد را می‌توان نام برد. سقف اغلب کاروانسراهای ایران نوک تیز و شیبدار است. پشت‌بام‌ها اکثراً مسطح و با شیب کم ساخته شده‌اند و در قسمت‌هایی که اتاق‌های بزرگ دارند، سقف‌ها قوسی‌شکل می‌باشند. تمامی درها و پنجره‌ها و تورفتگی‌های دیوارهای حصارها، حیاط‌ها و ایوان‌ها عموماً با سقف هلالی ساخته شده‌اند.

در برخی از کاروانسراها حصار خارجی مانند باروی دور شهر با برج‌هایی در گوشه‌ها تقویت شده که محل دیدبانی نیز بوده‌اند. کف حیاط کاروانسراها معمولاً خاک کوبیده و قلوه سنگ بوده و به ندرت استفاده از آجرفرش مشاهده می‌شود.

اتاق‌ها و ایوانچه‌های مقابل آن‌ها معمولاً از داخل با گچ‌اندود و کفِ اتاق‌ها با آجرهای نظامی مفروش شده است و اتاق‌هایی به همراه ایوان‌های مقابل آن‌ها به اندازه‌ی یک پله یا بیشتر از سطح حیاط بالاتر بوده است.

تاریخچه­‌ی فضاهای اقامتی در جهان

براساس متون تاریخی و برخی از بناهای برج‌ و بارودار اوایل سده‌های میانه که باستانشناسان شوروی سابق مورد کاوش قرار داده‌اند، این نوع بناها در آسیای میانه بیشترین حضور را داشته‌اند. با تثبیت مرزهای جهان اسلام، فعالیت مبارزان در راه دین کاهش یافت، ولی بناهایی که در بین راه‌ها ساخته شده بودند، جهت اسکان مسافران همچنان باقی ماندند.

رباط سوسه در تونس که احتمالاً بین سال‌های ۷۷۱ و ۷۸۸ تأسیس شده، یک ساختمان مربعی‌شکل دو طبقه با برج‌های زاویه‌ای و یک ورودی مستحکم و حیاط باز با حجره‌های پیرامونی است و با مسجد ستون‌داری که در نخستین طبقه و در بالای درب ورودی قرار گرفته آن را از نظر پلان با کاروانسراهای عصر خود متمایز کرده است.

از دیگر نمونه‌های رباط‌ها در مغرب‌زمین به رباط ملک که تقریباً یک سده بعد بر سر راه بخارا و سمرقند بنا شده است، می‌توان نام برد که ظاهراً شبیه به یک قلعه است. نمای پیشین تورفته‌ی آن یادآور عمارات قصر گونه‌ی همان منطقه است. این رباط نیز دارای برج‌های زاویه‌ای و پایه‌های نیم‌دایره‌ای می‌باشد و آرایش فضاهای داخلی آن با اتاق‌هایی که به حیاط مرکزی متصل می‌شود نشان از حقیقت فرم کاروانسرایی بودن آن دارد.

ابن حوقل، جغرافیدان قرن دوازدهم، به رباط‌ها و کاروانسراهای شهری در منطقه‌ی «پالِرمو» اشاره می‌کند که در آن زمان برای تجمع مسافران ساخته شده بودند و اما در جهان مدرن و با پیشرفت‌های زندگی بشر، اقامتگاه‌ها شکل تازه‌ای به خود گرفته و در غالب عناوین مختلف با کاربردی‌های گوناگون و شرایط مالی و اقتصادی استفاده‌کنندگان در بافت‌های شهری سراسر جهان توسعه یافته‌اند. در دوره ی سلجوقی حدود صد کاروانسرا در مناطق آناتولی و ترکیه ساخته شده‌است.

فضاهایی همچون هتل، متل، سوئیت، هتل آپارتمان، مراکز جهانگردی، ویلاها و کمپ‌های جهانگردی و غیره، از دسته فضاهایی هستند که در نقاط مختلف ارائه خدمات می‌نمایند. صنعت هتلداری نوین آغاز خود را به کشورهای اروپایی خصوصاً سوئیس مدیون است.

این صنعت در ابتدا در ساختمان‌های کوچک و محقری که برای گشودن آن‌ها از کلیدهای چوبی استفاده می‌شد، شکل گرفت و در همین هتل‌های کوچک انواع خدمات و سرویس‌ها به مشتریان عرضه می‌گردید. صاحبان هتل‌ها بیشتر طبقه‌ی ثروتمند و اشراف بودند. کلمه‌ی “hotel” از حدود سال‌های ۱۷۶۰ میلادی برای نامیدن مراکز اقامتی به کار گرفته شد. این واژه خود از کلمه‌ی “hostel” مشتق شده است که در همان سال‌ها و در کشور انگلیس به کار می‌رفت. در آمریکا مکان‌های اقامتی را “inn” می‌نامیدند که به مفهوم کاروانسرا، مسافرخانه، مهمانخانه و گاه به معنی منزل به کار می‌رفت.

رشد واقعی و تکامل این صنعت در آمریکا با گشایش «سیتی هتل» در نیویورک در سال ۱۷۹۴ میلادی آغاز شد و این نخستین ساختمانی بود که به ارائه‌ی خدمات مربوط به هتل‌داری اختصاص یافت. فعالیت‌های این مرکز به ایجاد انگیزش و رقابت در میان شهرهای دیگر انجامید. به طوریکه سرمایه‌داران متعدد به این صنعت روی آوردند و هتل‌های چندی تأسیس کردند، اما گسترش افسانه‌ای و شگفت‌آور این صنعت به سال‌های قرن بیستم بر می‌گردد. سال ۱۹۳۰ میلادی با رویدادی در رکود صنعت جهانگردی روبه‌رو بوده، ولی در آغاز دهه‌ی ۱۹۵۰ شکوفایی این صنعت در کل دنیا دیده شد. مراکزی نیز با نام مُتل تنها در آمریکای شمالی ساخته شدند. تأسیس هتل‌های زنجیره‌ای در همین زمان و به منظور مشارکت سرمایه‌داران شروع شد.

هتل‌های زنجیره‌ای هایت، شرایتون، هالیدی، هیلتون، پلازا و غیره از این دسته‌اند. رونق و گسترش هتل‌های بزرگ روز افزون است، بطوریکه نمی‌توان پایانی بر آن متصور شد. در این گونه هتل‌ها ارائه‌ی خدمات براساس درجه‌بندی ستاره‌ای هتل انجام شده و در سطوح مختلف انجام می‌شود. در تمامی آن‌ها سعی در جذب مشتری و رضایت خاطر مسافرین است.

پیشینه‌ی اقامتگاه‌ها در ایران

ایران، به علت قرارگیری در شاهراه بازرگانی شرق و غرب و وسعت خاک آن، از دیرباز به ایجاد راه‌های بازرگانی و نظامی و ساخت پُل‌های متعدد و تأمین امنیت کاروانیان به دیده‌ی توجه نگریسته است. تحول و گسترش کاروان‌های ایران در ادوار مختلف، بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی داشته و تنوع اقلیمی در به وجود آوردن اقامتگاه‌های مختلف در ایران مزید بر علت گردیده است.

اولین بنا از دسته بناهای اقامتی در ایران را «چاپارخانه‌ی عصر هخامنشی» می‌دانند که به منظور ارتباطات سریع بنا شده بود. هرودوت در جلد پنجم کتاب تواریخ از منزلگاه‌هایی سخن گفته که توسط هخامنشیان بین شهرهای شوش و سارد بنا شده بودند و همچنین به ۱۱۱ ساختمان کاروانسرای ایجاد شده (چاپارخانه) که گویا به شکل مربع و مستطیل بوده‌اند و با مصالحی از جمله خشت و آجر بر پا شده بودند، اشاره کرده است. به گفته‌ی وی این فضاها اتاق‌ها و اصطبل‌هایی در اطراف داشته‌اند. پیش از اسلام، عصر ساسانی یکی از ادوار مهم به شمار می‌آید و عموماً کاروانسراهای این دوره چهار ایوانه و با لاشه سنگ، آهک، گچ و خاک بنا می‌شدند. در ادامه‌، تحول فضاهای کاروانسرا و اقامتی در ادوار تاریخی ایران بررسی می‌شود.

الف) اقامتگاه‌های دوره‌ی هخامنشی

راه‌های ارتباطی در ابتدای به قدرت رسیدن کوروش، همان مسیرهای زمان مادها بود. هر چند این راه‌ها پس از کشورگشایی‌های کوروش تا سرحد آسیای صغیر و میان‌رودان گسترش یافت. مهمترین اقدامات درباره‌ی اصلاح و احداث راه‌های جدید و امکانات جانبی آن، در دوره ی پادشاهی داریوش است. داریوش در زمان سلطنت خود «راه شاهی» را ساخت و برای رفاه حال مسافرانْ ایستگاه‌هایی را ایجاد نمود که می‌توان آن‌ها را هسته‌های اولیه‌ی فضاهای اقامتی در ایران دانست.

ب) اقامتگاه‌های دوره‌ی اسکندر و سلوکیان

از کارهای مهمی که اسکندر در زمان حکومتش انجام داد، شهرسازی بود. پس از مرگ اسکندر سلوکوس قدرت را به دست گرفت. سلوکیان نیز پس از اسکندر به شهرسازی ادامه دادند. چون در آن زمان سلوکیان راه‌های اصلی را که سه قاره‌ی آسیا، اروپا و آفریقا را به هم متصل می‌کردند، در اختیار داشتند. در این دوره ورود جهانگردان به ایران بیشتر شد، ولی از بناهای آن دوره اطلاعاتی در دست نیست.

ج) اقامتگاه‌های دوره ی اشکانی و ساسانی

پادشاهان دوره ی اشکانی به سبب خوشگذرانی و تغییر مداوم پایتخت‌های خود، همواره در حال جابجایی بودند، لذا وضع راه‌ها و به دنبال آن تأسیسات اقامتی و رفاهی در این دوره بهبود بخشیده شد. در زمان اشکانیان راه ابریشم ساخته شد و از چین به ایران و از ایران به انطاکیه ادامه یافت. بر سر مسیر این‌ها کاروانسراهای زیادی ساخته شد که به «چاپارخانه‌های پارتی» معروف می‌باشند.

در این دوره فرم کاروانسراها به صورت مربع یا مستطیل بوده و با مصالحی چون خشت و آجر  بنا میشده‌اند.

دولت ساسانی نیز به امنیت و نگهداری راه‌ها و احداث اقامتگاه‌ها و ایجاد پل‌ها و تسهیلات سفر توجه خاصی داشت. نمونه‌های زیادی از کاروانسراهای دوره ی ساسانی در گوشه‌های مختلف ایران باقی مانده است. از آن جمله دِیرِگچین یا دیر‌الحص در راه قدیم ری ـ اصفهان با پلان چهار ایوانی و تزئینات زیبای آجرکاری، رباط انوشیروان در جاده‌ی سمنان با پلان چهار ایوانی، کاروانسرای در واژه‌ی گچ در نزدیکی کازرون. دیر گچین ورامین (واقع در دشت قم رود) به مادر کاروانسراهای ایرانی معروف است. وسعت محوطه‌ی کاروانسرای دیر گچین به ۱۲ هزار متر مربع می‌رسد که بنای کارونسرا با وسعتی حدود هشت هزار متر مربع در میان آن احداث شده است. این بنای قدیمی که بزرگترین کاروانسرای خشتی ـ گلی ایران محسوب می‌شود، دارای ۴۳ حجره، ایوان شاه‌نشین، حیاط خلوت، ۸ شترخانه، منظر شاهی و دو مغازه برای نگهداری کالا و حمام و مسجد است.

د) اقامتگاه‌های دوره‌ی اسلامی

در آغاز به قدرت رسیدن اعراب، کشور رونق بازرگانی خود را از دست داد و راهسازی و ساختمان‌های وابسته به آن به دست فراموشی سپرده شد و رباط و کاروانسراها اعتبار پیشین خود را از دست دادند. سلسله‌هایی چون آل بویه، سامانیان و آل زیار بناهای کاروانسرایی عام‌المنفعه‌ی متعدد بنا کردند. در زمان به قدرت رسیدن سلجوقیان راه‌های جدید پدید آمد و برای آسایش کاروانیان کاروانسراهایی ساخته شد.

شخصی به نام ابوالحسن محمد ابن ماه بسیاری از این رباط‌ها را ساخته است. بخصوص در نواحی شرقی ایران و مسیر حرکت جاده‌ی ابریشم که مهمترین آن‌ها «رباط چاهه» یا «رباط ماهی» خوانده می‌شود. رباط ماهی در ۶۶ کیلومتری شرق شهر مشهد واقع شده است و به صورت چهار ایوانی بنا گردیده و از مهمترین یادگارهای دوره ی غزنوی می‌باشد.

از جمله زیباترین کاروانسراهای این دوره رباط شرف در جاده‌ی مشهد ـ سرخس با پلان چهار ایوانی و تزئینات بسیار زیبای آجرکاری و کاشیکاری و رباط کریم با پلان چهار ایوانی در جاده‌ی شهریار می‌باشد. همچنین رباط غرب در شهر بابک (جاده‌ی شیرازـ کرمان) که با سنگ و خشت ساخته شده است.

کاروانسرای رباط شرف یکی از بناهای کلیدی معماری اسلامی به شمار می‌رود و در معماری ایران نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. رعایت دقیق و همه‌جانبه‌ی تناسبات و اصول معماری ایرانی در طراحی، ساخت و به کارگیری طرح‌های آجرچینی متنوع و بدیع در نمای ایوان‌ها، تاق‌ها و تاقچه‌ها و گنبدها عناصری هستند که این کاروانسرای شاهی را به یک عمارت قصرگونه شبیه می‌کنند.

همچنین کاروانسرای قلعه‌ی سنگی در کنار جاده‌ی ری ـ قم و کاروانسرای زعفرانیه در نزدیکی سبزوار با پلان چهار ایوانی و کاروانسرای تنگ زنجیران در جاده‌ی شیرازـ فیروزآباد با پلان مربعی‌شکل از آثار شاخص این دوره هستند.

کاروانسرای رباط کریم به سبک دو ایوانی است و ورودی آن از ایوان غربی است. ایوان شرقی به عنوان شاه‌نشین کاربری داشت. این کاروانسرا دارای یک حیاط مرکزی با اتاق‌هایی ایواندار است که دور تا دور این حیاط احداث شده‌اند. در پشت اتاق‌ها سالن‌های طولانی به عنوان بارانداز تعبیه شده که دسترسی به آن‌ها از طریق ورودیهایی که ۴ کنج حیاط قرار دارد، میّسر است. مصالح به کار رفته در این بنا سنگ، آجر، ملات گل و گچ است و تنها تزئینات کاروانسرا آجرکاری است.

ه) اقامتگاه‌های دوره ی مغول

با حمله‌ی مغول و حامیان وی در طول دو سال، شهرهای آباد ایران به خاک و خون کشیده شد. پس از گذشت چهل سال هلاکوخان دولت بزرگ و مقتدر ایلخانان را در ایران بنیاد گذاشت. به سبب فرسایش و حل شدن قوای مغول در فرهنگ و تمدن شکوهمند ایرانی، به آهستگی سیل خروشان مغول آرام گرفت و بار دیگر ایران فرصت یافت نقش حساس خود را در برقراری روابط با شرق و غرب ایجاد کند.

با باز شدن جاده‌های تجاری آسیا، کاروان‌های اروپایی به سوی ایران و به مقصد چین و ماوراءالنهر به حرکت در آمدند. در زمان رشیدالدّین فضل‌الله علاوه بر نقشه‌های چهار ایوانه، نقشه‌های هشت‌ضلعی نیز رواج یافت. مثل رباط انجیره که با نقشه‌ی هشت ضلعی نامنظم در جاده‌ی یزد ـ مشهد ساخته شده است.

در این دوره کاروانسراهای متعدد و زیبایی در ایران ساخته شد که از آن جمله کاروانسرای پرچم در جاده‌ی زنجان، کاروانسرای مرند با پلان چهار ایوانی و تزئینات کاشیکاری در شمال شهر مرند که به کاروانسرای هلاکو نیز معروف است، کاروانسرای چهارآباد در جاده‌ی اصفهان ـ نطنز با پلان هشت‌ضلعی نامنظم و مصالح سنگ و آجر، کاروانسرای چهار برج در جاده‌ی اصفهان با پلان چهار ایوانی و دارای برج‌های تزئینی، کاروانسرای سین در ۲۲ کیلومتری شمال اصفهان با پلان چهار ایوانی و تزئینات آجرکاری زیبا، کاروانسرای مقصود بیگ در جاده‌ی امین‌آباد ـ شهرضا با مصالح خشتی و پلان چهار ایوانه و کاروانسرای قلعه‌ی مزرعه در جاده‌ی یزد ـ طبس از آن جمله‌اند. ویژگی مشترک تمامی این بناها وجود حیاط‌های بزرگ بوده است که نشان از پیشرفت‌های ساختمانی آن دوره دارد.

و) اقامتگاه‌های دوره ی صفوی

بسیاری از پژوهشگران، دوره‌ی صفوی را از درخشان‌ترین ادوار توسعه‌ی گردشگری در ایران می‌دانند. این دوره به عصر طلایی ایجاد جاده‌های کاروانی و تأسیسات و ساختمان‌های وابسته به آن معروف است. بسیاری از بناهای میان‌راهی در این دوره در اطراف شهرهای ایران به‌ویژه پایتخت‌های صفوی ساخته شده‌اند. به موازات مرمت راه‌های قدیمی و ایجاد راه‌های جدید، شاه عباس به آسایش و رفاه مسافران نیز توجه خاص داشت. به فرمان او کاروانسراهای مخروبه سراسر کشور تعمیر و کاروانسراهای جدید ساخته شدند، به طوری که شاه عباس اول فرمان داد تا ۹۹۹ کاروانسرا بنا کنند و در پیروی از این امر کلیدی، امرای مقتدر او و بازرگانان و مالکان و ثروتمندان شهرستان‌ها نیز موظف بودند در بین راه‌ها، کاروانسرا بسازند و چون کارها با نقشه و طرح صحیح و دنباله‌دار فراهم شده بود، یکباره در عرض مدتی کوتاه در تمام ایران کاروانسراهای متعدد پدید آمد. در ساختن کاروانسراهای شاه عباس نهایت دقت به عمل آمده است تا آسایش کاروانیان به بهترین وجه تأمین شود. هر کاروانسرا از یک حیاط داخلی، یک حیاط خارجی و یک ردیف ساختمان بین آن تشکیل می‌شود، که نمونه‌ی بارز و زنده و پویای آن را می‌توان کاروانسرای عباسی اصفهان که امروزه با کاربری مناسب به «هتل عباسی» شهرت داخلی و خارجی دارد نام برد. کاروان به حیاط داخلی وارد می‌شد و در ایوان‌های دور حیاط باراندازی می‌کرد. پشت این ایوان، اتاق مستخدم و آشپزخانه قرارداشت و پشت آن اتاق اربابی ساخته شده بود. بارگیری چهارپایان از ایوان بیرونی صورت می‌گرفت. به طوری که کاروان‌هایی که به کاروانسرا می‌آمدند و آن‌هایی که از کاروانسرا خارج می‌شدند، با هم تماس نداشتند و باعث زحمت یکدیگر نمی‌شدند. مصالح عمده‌ی این کاروانسرا آجر، کاشی و سنگ بوده است.

از حدود ۵۰۰ کاروانسرای معرفی شده‌ی ایرانی، حدود ۱۹۰ کاروانسرا مربوط به عهد صفوی می‌باشد. در این زمان ایجاد اقامتگاه‌ها مثل مهمانخانه، سرا و فضاهای استراحت در شهرها مرسوم شد و رو به پیشرفت نهاد. همچنین ایجاد کاروانسراهاى درونشهرى نیز گسترش پیدا کرد و این کاروانسرها هر یک محل دادوستد کالاى ویژهاى قرار گرفت.

در یک طومار خطی که در موزه‌ی بریتانیا موجود است، صحبت از ۴۰ کاروانسرای درون شهری در اطراف میدان نقش جهان اصفهان شده که هر یک مخصوص خرید و فروش کالاهای خاصی بوده‌اند. در این دوره کاروانسراهایى با نقشه‌ی مدور و هشت‌ضلعى نیز ساخته شدند. از جمله کاروانسرای زین‌الدین در ۶۷ کیلومتری جاده‌ی یزد ـ کرمان که با پلان مدور ساخته شده و دارای ۵ برج آجری در اطراف است.

از دوره ی صفوی کاروانسراهای زیاد و زیبایی برجای مانده‌اند. از جمله کاروانسرای شاه عباسی لاسگرد در استان سمنان با پلان دو ایوانی، کاروانسرای مهیار در ۳۶ کیلومتری شهرضا با نقشه‌ی چهار ایوانی، کاروانسرای آوج در راه قزوین ـ همدان با پلان چهار ایوانی، کاروانسرای ایزدخواست در جاده‌ی اصفهان‌ ـ شیراز با نقشه‌ی چهار ایوانی و تزئینات کاشیکاری، کاروانسرای ماهان کرمان، کاروانسرای خان خوره در جاده‌ی آباده ـ شیراز با پلان هشت‌ضلعی و تزئینات زیبای آجرکاری که ۸ برج تزئینی دارد. و کاروانسرای مرنجاب در کاشان.

کاروانسرای مرنجاب در ۶۰ کیلومتری شمال شرق کاشان واقع شده است، این بنا در مسیر قدیمی ری ـ اصفهان قرار دارد که از دل کویر عبور می‌کرد. کاروانسرای مرنجاب، برای حفظ موقعیت تجاری کویر، اتراق و اقامت مسافران و بازرگانان ــ و همچنین استقرار راه‌دارهایی به نام «یساوُل» ــ به دستور شاه عباس اول و به همت آقا خضر نهاوندی (حاکم کاشان در زمان شاه عباس اول) ساخته شد.٭ این کاروانسرا متشکل از سر در و هشتی ورودی، چهار ایوان، اصطبل‌ها و چهار برج در گوشه‌ها می‌باشد. کاروانسرا دارای ۲۸ اتاق یا حجره است که چهار حجره در چهار گوشه‌ی آن دارای ایوان ورودی بوده که محل اعیان نشین محسوب می‌شود. تمامی اتاق‌ها سه پله از سطح حیاط بالاتر قرار گرفته‌اند. مصالح به کار رفته در کاروانسرا عمدتاً آجر و سنگ و کاشی می‌باشد.

ز) اقامتگاه‌های ایران در دوره ی قاجاریه

در دوره ی فتحعلی شاه به سبب سفرهای متعدد اروپاییان به ایران، به تسهیلات سفر و ایجاد راه‌های جدید و هموار و بازسازی تأسیسات و امکانات وابسته به راه و مسافرین توجه زیادی شد و در قسمت‌های مختلف کاروانسراهای خراب و ویران مرمت و اقامت‌گاه‌های جدید احداث شد.

در دوره ی صدارت امیرکبیر در کنار اجرای طرح‌های آبادانی، چاپارخانه که از ابتکارات داریوش هخامنشی بود، در نقاط مختلف کشور پی‌ریزی شد. مانند چاپارخانه‌ی ریزو در جاده‌ی زرند و چاپارخانه‌ای در جنوب کرمان که از خشت ساخته شده بودند. از کاروانسراهای عمده و مهم دوره ی قاجار می‌توان به کاروانسرای عباس‌آباد در منطقه‌ی خوربیابانک با نقشه‌ی دو ایوانی، کاروانسرای وزیر در جاده‌ی قزوین، کاروانسرای دهنه در شمال طبس، کاروانسرای بیدزرد در جاده‌ی شیرازـ فیروزآباد اشاره کرد.

در دوره ی مظفرالدین‌شاه نخستین اتومبیل وارد ایران شد که به توسعه‌ی صنعت توریسم انجامید. در این دوره مهمانخانه‌هایی نیز در ایران ساخته شد. از جمله مهمانخانه‌ی قزوین، هتل فرانسه در تهران، مهمانخانه‌ی شاه آباد در تهران، مهمانخانه‌ی ینگه در بندر امام.

در قزوین نیز بنا به دستور ناصرالدّین‌شاه قاجار مهمانخانه‌ای برای استقرار سفرای خارجه ساخته شد. ساختمان این مهمانخانه‌ی دو طبقه را ایوانی با ستون‌های آجری احاطه کرده بود و در مقابل این بنا نیز باغچه و حوض بزرگی قرار داشت. اتاق‌های مفروش و مرتب و خوراک خوب این مهمانخانه برای مسافران تشریفاتی عالی بود. «ارنست اورسل»، جهانگرد بلژیکی، در سفرنامه‌ی خود در سال ۱۸۸۲ میلادی برابر با ۱۲۶۱ هجری شمسی در پایتخت قدیم صفوی به هتل دولتی اشاره می‌کند: «به یک ساختمان دو طبقه بزرگ رسیدم، میهمانخانه‌ای با تالار وسیع با ارسی‌های بزرگ و شیشه‌های الوان». اورسل همچنین «هتل فرانسه» نخستین و تنها هتل در تهران را چنین توصیف کرد: «هتل فرانسه اولین مهمانخانه‌ی پایتخت بود. اتاق‌ها به سبک هلندی تزئین شده، تخت‌ها تمیز بودند و غذاها بسیار مطبوع».

ح) اقامتگاه‌ها در دوره ی پهلوی

در دوره ی پهلوی اول با راه‌اندازی راه‌آهن و ورود هواپیما به کشور، ایرانگردی شکل تازه‌ای به خود گرفت و ایران بیش از پیش مورد استقبال جهانگردان قرار گرفت. با پیشرفت صنعت حمل و نقل مردم در داخل کشور نیز به مسافرت پرداختند. در دوره ی پهلوی دوم تدریجاً هتل‌های بین‌المللی ساخته شدند.

در سال ۱۳۰۶ خورشیدی کافه‌نادری توسط یک مهاجر روس به نام «خاچیک مادیکیانس» در خیابان نادری تهران دایر شد. این شخص برای اولین بار به کار شیرینی‌پزی پرداخت و بعدها هتلی نیز در جوار کافه‌ی خود احداث نمود. از دیگر نمونه‌ی فضاهای اقامتی آن دوره از مهمانخانه مدرن «گراند هتل» می‌توان نام برد. این هتل از معروف‌ترین و مجلل‌ترین هتل‌های تهران در خیابان لاله‌زار بود که در زمان خود جایگاه ویژه‌ای یافت. در اصفهان اکثر هتل‌ها، در کنار محور چهارباغ و مسافرخانه‌ها در حاشیه‌ی خیابان شاهپور در دوره‌ی پهلوی اول شکل گرفتند. هتل نقش جهان اولین هتل اصفهان بود که در مقابل مدرسه‌ی چهارباغ بنا گردید و نقش مهمی در اقامت مسافران و روشنفکران و ایرانشناسان همچون پرفسور پوپ داشت.

در تاریخ ۱۷ فرودین ۱۳۴۲ شمسی، سازمانی به نام جلب سیاحان تأسیس گردید که هدف از تشکیل آن معرفی بیشتر کشور ایران و تشویق جهانگردان خارجی و ایرانگردی به بازدید از آثار باستانی، تاریخی و طبیعی ایران بود. همین عوامل باعث رونق روز افزون فضاهای اقامتی در کشور شد.

در سال ۱۳۱۴ شمسی «هتل فردوسی» توسط سازمان بلدیه‌ی تهران در خیابان فردوسی افتتاح شد که پایه و اساس اصلی صنعت هتلداری جدید ایران از همین تاریخ پی‌ریزی شد. یکسال بعد در سال ۱۳۱۵ شمسی مهمانخانه‌ی گچسر در کنار جاده‌ی چالوس (۴۰ کیلومتری تهران) و در سال ۱۳۱۷ شمسی هتل قدیم رامسر در ضلع جنوبی شهر و در دامنه‌ی رشته کوه البرز واقع شده است که همزمان با گسترش شهر در سال ۱۳۱۲ خورشیدی با هدف جذب جهانگرد داخلی به بهره‌برداری رسید. هتل در سه طبقه روی زمین و یک طبقه زیرزمین احداث شده که مساحت هر طبقه حدود ۱۵۰۰ متر مربع است. در سال ۱۳۱۶ شمسی هتل دربند با تعداد ۲۸ اتاق در دامنه‌ی کوه دربند اجرا گردید.

ط) اقامتگاه‌ها در دوره ی معاصر

امروزه علاوه بر سازمان‌های دولتی و بخش خصوصی، سرمایه‌گذاران جهانی هتلداری نیز نسبت به تأسیس هتل در ایران علاقه‌ی زیادی نشان داده‌اند. «هتل هیلتون»، «هتل اینتر‌کنتینانتال»، «هتل هایت» و «هتل شرایتون» جزو این گروه هستند که پس از انقلاب سرپرستی آن‌ها به سازمان‌های مختلف سپرده شده است. این هتل‌ها جزو هتل‌های پرستاره‌ی کشور هستند.

در سال‌های اخیر نیز شاهد رشد هتل‌سازی توسط برخی سازمان‌ها و بانک‌ها و حتّی افراد سرمایه‌گذار هستیم. گروه هتل‌های «هما»، «شرکت مهمانخانه‌های ایران»، «بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی»، از جمله سازمان‌هایی هستند که برخی از هتل‌های تراز اول کشور را در تملُّک خود دارند. شهر مقدس مشهد در استان خراسان رضوی همیشه گوی سبقت را در تعداد هتل‌های موجود ربوده است. جزیره‌ی کیش با به وجود آوردن مراکز خرید و منطقه‌ی آزاد تجاری و نیز اماکن توریستی و تفریحی، هتل‌های لوکس و قابل رقابتی را دارد. هتل «داریوش» بدون شک یکی از افتخارات صنعت هتل‌داری در سال‌های اخیر است.

بازسازی و تغییر کاربری در کاروانسراهای قدیمی نیز یکی از حرکت‌های قابل تأمل در صنعت هتلداری است. حرکتی که نقطه‌ی اوج آن را در هتل عباسی اصفهان می‌توان دید و اکنون شاهد توسعه‌ی این امر توسط دیگر متولیان صنعت هتلداری کشور هستیم.

⇓برای دیدن تصاویر بیشتر بر روی عکس زیر کلیک کنید⇓

در همین ارتباط بخوانید!  هتل سیلکِن پوئرتا آمریکا | هنرمعماری