Landscape Design

موارد مهم در طراحی سایت

 

الف. مفاهیم زیبایی شناسی

  1. وحدت

وحدت، هماهنگ نمودن موفقیت آمیز تمام عناصر، یکپارچگی و هم پیوندی در طراحی می‌باشد به قسمی که یک منظور مشترک و واحد از آن مستفاد گردد. وحدت از کیفیات بارز بصری در طراحی منظر است که باید بیشترین ارزش به آن داده شود زیرا مبین مهارت واقعی در هنر طراحی است . چنین اثری نهایتاً باید آنچنان ترتیب داده شود که به عنوان تنها راه حل ممکن مسئله جلوه گر شود. [۱]

مهم ترین اصل در طراحی رسیدن به وحدت است. این مفهوم کلیه‌ی عناصر و کیفیات طراحی را در برگرفته و از آنها واحد می‌سازد. رسیدن به یک واحد یکپارچه‌ی متشکل از کلیه‌ی جزئیات یک محوطه، تسلط کامل طراح بر علم طراحی و مهارت او در به کار بردن این تخصص را می‌رساند. وحدت عناصر در صورتی تأمین خواهد شد که جزئیات طرح به گونه‌ای مناسب با یکدیگر ترکیب شده باشند. تصویر شماره‌ی ۱

۱

  1. تأکید

با استفاده از تأکید روی برخی از المانهای طراحی، می توان چشم را به یک بخش از ترکیب معطوف داشت. این کار ممکن است با بهره گیری از یک درخت تک، یک گروه درختچه با ویژگی‌های خاص، یک ساختمان یا یک فواره یا یک مجسمه عملی شود. تأکید باید با دقت خاصی مورد استفاده قرار گیرد، چون در اغلب موارد یک منظر بصری ثابت می‌تواند به سهولت خسته کننده باشد. البته از آنجا که درختان بزرگترین گونه‌های گیاهی هستند در ارتباط با تأکید و ایجاد تأثیر بصری آن عمدتاً از آنها استفاده می‌شود. تصاویرشماره‌ی ۲ و ۳

۲

  1. تضاد یا تباین

تباین همواره اتفاق می‌افتد، اما گاه متوجه حضور آن نمی‌شویم. وقتی فضای خالی فرمی را احاطه می‌کند یا یک خط راست و یک منحنی با هم تلاقی می‌کنند، فرمی از فرم دیگر بسیار بزرگتر می‌شود یا جهت‌های افقی و عمودی همزمان آشکار می‌شوند، تباین به وجود می‌آید. [۲]

تضاد یکی از راههای ایجاد تنوع و کاستن از سادگی است. تضاد می‌تواند در رنگ، فرم و بافت و اندازه  به کار رود . (تصویر شماره‌ی  ۴

۳

۴

  1. سادگی و نظم

ســـادگی و نظم را می‌توان در یک مبحـث بررسی کرد. سادگی در برابر تنوع قرار می‌گیرد . یکی از مهمترین اصول زیبایی شناسی سادگی است که عدم توجه به آن ارزش‌هـــای کــار را کاهش داده و زیبایی طــرح را از بین می‌برد. تصویر شماره‌ی  ۵

۵

  1. تنوع

تنوع ونظم هر دو درکنار هم معرف تعادل ظریف و ترکیب متناسب در طراحی محسوب می‌شوند. در طراحی منظر نیز لازم است به منظور تجلی زیبایی بصری آن، به نظم و تنوع در حالتی متعادل توجه شود. به طور کلی از نظر زیبایی شناسی نظم بیش از اندازه در هر طرحی باعث یکنواختی و تنوع افراط آمیز باعث سردرگمی می‌شود. پس لازم است در تنوع و نظم المان‌های فضاهای مختلف طرح به ایجاد حالت تعادل بین حداکثرها و حداقل‌ها توجه شود تا امکان احیای وحدت حسی فراهم آید. تصویرشماره‌ی  ۶

۶

  1. تناسب و مقیاس

عناصر بصری ظرفیت آن را دارند که یکدیگر را کامل تعریف کنند. این فرایند به تنهایی عنصر تناسب را معرفی می‌کند. به عنوان مثال، هیچ شکل بزرگی وجود ندارد مگر اینکه شکل کوچکتری در کنار آن وجود داشته باشد.

عامل مهم در تناسبات و اندازه گیری خود انسان است. در طراحی فضا، عناصر با مقیاس انسانی سنجیده می‌‎شوند. قرار گرفتن یک ساختمان کوچک در سایت فضا را بزرگتر جلوه می‌دهد.

  1. توالی و تکرار

تکرار آسانترین روش در طراحی است. تکرار فرمهای واحد، حالت هماهنگی را به سرعت منتقل می‌کند. هر فرم واحد تکراری مانند ضرب‌های ضرب آهنگ است. به کار بردن فرم‌های واحد با تعداد کمتر و بزرگتر، طرح را ساده و مشخص می‌کند و اگر فرم‌ها با تعداد بی‌شمار و اندازه‌ی کوچکتر باشند، طرح حالت بافتی یکنواخت پیدا می کند. [۲] تصویرشماره‌ی ۷

۷

مثال: کاربرد تکرار در طراحی پارک:

تکرار در طراحی به عنصر نظم و تنوع، معنی و مقصود می‌بخشد و بین المانها و فضاهای مختلف ایجاد وحدت می‌کند.

در طرح پارک‌ها تکرار برخی المانهای طبیعی یا مصنوعی و فضاها می‌تواند به ایجاد چنین وحدتی منجر شود و از نظر جنبه‌های بصری، زیبایی طرح را فزونی بخشد. [۳]

توالی به عناصر متنوع معنی ومفهوم می‌بخشد. با تکرار گیاهان و اجسام مختلف در طرح از پیچیدگی احتمالی ناشی از تنوع بسیار کاسته و نظم و ترتیبی به منظره بخشیده می‌شود. در پروژه‌های بسیار وسیع طراح می‌تواند به دلخواه خود یک انبوه کاری یا گروه کاری را تکرار کند و توالی به وجود آورد. بدین سان باغ تکه تکه و جدا از هم جلوه نخواهد کرد. [۴] تصویرشماره‌ی ۸

در همین ارتباط بخوانید!  مرکز هنری راکلند

۸

ب. استفاده از بافت در طراحی منظر

رابطه و همبستگی بین مجموعه بخش‌های مختلف هر جسم، بافت آن جسم نامیده می‌شود. در طراحی محوطه کاربرد بافتهای مختلف گیاهان وسایر اجسام، مانند سطح پیاده روها، دیوارها و غیره به طرح تنوع می‌بخشد. ترتیب از سنگین ترین بافت به سبکترین، در محوطه ترکیب جالبی به وجود می آورد. [۱]

بافت دارای دو جنبه­ی متفاوت است:

  1. بافت لامسه‌ای: بافتی است که به وسیله‌ی حس لامسه ادراک می‌شود. توجه به بافت لامسه‌ای درختان در محل‌هایی مانند محل بازی کودکان یا محل عبور نابینایان از مسائل ضروری است.
  2. بافت بصری: این جنبه‌ی بافت که از طریق چشم ادراک می‌شود، در طراحی مطرح می‌گردد.

خواص بافت متوسط

از نظر احساسی خنثی است. اشیایی که بافت متوسط دارند نه جسور به نظر می‌رسند و نه محجوب.

خواص بافت سبک نرم

عناصر با بافت نرم و سبک از قسمت‌های کوچکی تشکیل شده‌اند و سطح صاف و همواری دارند. این عناصر معمولاً ظریف، عالمانه و حتی شکننده به نظر می‌آیند و در ترکیب، آخرین عناصری هستند که به چشم می‌آیند، اما اگر در ارتفاع چشم به نمایش درآیند و از فاصله‌ی نزدیک دیده شوند می‌توانند توجه بیننده را برای مدت بیشتری به خود معطوف کنند. تصویرشماره‌ی ۹

۹

عناصر دارای بافت سبک در پس زمینه قرار می‌گیرند و در کنار بافت خشن عقبتر به نظر می‌رسند. بافت سبک فضا را بزرگتر نشان می‌دهد.

خواص بافت سنگین درشت

بافت سنگین دارای خطوط خشن و قسمت‌های درشت است. در ترکیب هنگام نظاره‌ی منظر جلو می‌آید و باید در ترکیب بندی در جلو و در پیش زمینه استفاده شود. استفاده از آن در پس زمینه باعث کوچک جلوه نمودن فضا خواهد شد.

عناصری که بافت درشت دارند، خطوط پیرامونی نامنظم و پرانرژی ایجاد می‌کنند. به نظر می‌رسد که این عناصر در فضا جلو می‌آیند. آنها باعث می‌شوند فضا کوچکتر به نظر برسد و خود غالب هستند. [۵]

ج. رنگ در طراحی   

رنگ از مهمترین عناصر مؤثر در هر نوع طراحی است. هنگامی که به یک جسم می‌نگریم در نگاه نخست، رنگ آن به چشم می‌آید و بعد شکل و سپس بافت جسم را تشخیص می‌دهیم. همچنین رنگ مانایی بیشتری بر حافظه دارد: ممکن است فرم و بافت جسمی که به سرعت از کنار ما عبور می‌کند در خاطر ما نماند، اما رنگ آن معمولاً به خاطر سپرده می‌شود. پس لازم است به طور خلاصه به این مبحث بپردازیم و با تسلط کامل به مبحث رنگ و شناخت نحوه‌ی استفاده از آن به طراحی محوطه اقدام کنیم.

رنگ حاصل بازتاب فیزیکی نور از سطح اشیاست که توسط چشم دریافت می‌شود و تأثیرات حسی گوناگونی را در افراد به وجود می‌آورد. چنانچه رنگ‌های روشن و پررنگ، نشاط آور، سرزنده و روح بخش هستند، اما رنگ‌های تیره  و کم رنگ، عاری از نشاط، سرزندگی و روح بخشی قلمداد می‌شوند. [۳]

رنگ یکی از خاصیت‌های نور است. ادراک رنگ، نتیجه‌ی نور تابیده شده، تغییرات در آن، ویژگی‌های جذب کنندگی، انعکاسی و انتقالی سطح، رابطه‌ی سطح با رنگ‌های اطراف آن  و ویژگی‌های چشم می‌باشد.

رنگ در برانگیختن احساسات بیننده، یعنی واکنش‌های ذهنی او مؤثر است. رنگ توانایی زیاد و منحصر به فردی در تهییج، مضطرب ساختن و آرامش بخشیدن به بیننده دارد. رنگ می‌تواند احساس دلهره، نگرانی یا بی‌خیالی را به بیننده منتقل سازد. توانایی کنترل رنگ برای برانگیختن احساسات و رفتارهای مناسب از سوی بیننده برای ایجاد مؤثر فضای خارجی بسیار اهمیت دارد.

فضاها و عناصر موجود درآنها دارای مفاهیم ذاتی هستند. میزان انتقال این مفاهیم به بیننده بستگی به میزان آگاهی بیننده از فضا و عناصر آن دارد. رنگ در به نمایش درآوردن، تعادل و پنهان کردن این عناصر و مفاهیم آنها می‌تواند بسیار مؤثر باشد. [۵]

رنگ‌های گرم. درچرخه‌ی رنگها، رنگ‌هایی که احساس گرما را به انسان منتقل می‌کنند، مانند قرمز، نارنجی، زرد و... رنگ‌های گرم خوانده می شوند. رنگهای گرم در طراحی جلو می‌آیند و پیش از رنگ‌های دیگر به چشم می‌خورند و نزدیکتر از فاصله‌ی حقیقیشان به نظر می‌رسند. استفاده از رنگهای گرم، محیط را کوچکتر نشان می‌دهد.

رنگ‌های سرد. رنگ‌های آبی، سبز، بنفش و... نیز که احساس سرما را منتقل می‌کنند، رنگ‌های سرد نامیده می‌شوند. رنگ‌های سرد در منظر عقب می‌نشینند و دورتر از فاصله‌ی حقیقیشان به نظر می‌آیند. استفاده از رنگ‌های سرد در هر نوع محوطه‌ای، فضا را بزرگتر نشان می دهد.

در همین ارتباط بخوانید!  ریچارد مه‎یر

نکته. با قرار دادن رنگ‌های سرد در پس زمینه و رنگهای گرم در پیش زمینه، محیط در چشم بیننده بزرگتر جلوه می‌کند. برعکس این عمل برای کوچک نشان دادن محیط مورد استفاده قرار می‌گیرد.

د. ایجاد (تعادل) در محوطه سازی و طراحی پارک

چنانچه انرژی بصری همه‌ی عناصر به گونه‌ای سامان داده شود که هیچ بخشی انرژی بصری دیگر بخش‌ها را از بین نبرد و باعث اغتشاش بصری نشود ترکیبی موزون و متعادل به وجود می‌آید.

به طور طبیعی انسان هنگام مشاهده‌ی اشیا و مناظر آنها را با محورهای افقی و عمودی ذهنی و درونی خود مقایسه می‌کند و وجود یا عدم تعادل را در آنها تشخیص می‌دهد. ایجاد تعادل وظیفه و کار طراح در ارائه‌ی اثر است. در صورت عدم تعادل اثری ناقص به وجود خواهد آمد و تأثیر مطلوبی بر مخاطب نخواهد ماند. دانستن زبان عناصر تجسمی و تسلط بر آن برای چگونگی و نحوه‌ی ایجاد تعادل بصری در یک اثر هنری ضروری است.

۱۰

انواع تعادل

به طور کلی دو نوع تعادل در آثار تجسمی وجود دارد:

  1. تعادل متقارن: این تقارن کاملاً طبیعی و سهل الوصول و به راحتی قابل درک است. بسیاری از آثار معماری جهان و ایران بر این اصل بنا شده‌اند.
  2. تعادل نامتقارن: در این روش برخلاف تعادل متقارن ایجاد تعادل بر اساس فاصله‌ی شکل‌ها و عناصر نسبت به محورهای افقی و عمودی وسط کادر تعیین نمی‌شود، بلکه انرژی بصری شکل‌ها براساس اندازه، جهت، تیرگی و روشنی، رنگ، بافت و شکل، جای آنها را نسبت به یکدیگر و نسبت به کادر تصویر روشن می‌کند.

در هنر جدید بیشتر از تعادل غیرمتقارن که نشان دهنده‌ی مهارت و تسلط طراح است بهره می‌گیرند. تصاویر شماره‌ی ۱۲ و ۱۱

۱۱

۱۲

کاربرد تعادل در طراحی پارک

در طراحی پارک، تعادل به مفهوم در نظر گرفتن وزن و تعداد عناصر طراحی در فضاهای مختلف آن است. به طور مثال، در محور مرکزی پارک، تعادل می‌تواند از طریق ایجاد منظر متقارن پدید آید، اما لازم به توضیح است که ایجاد تعادل، تنها به مفهوم منظرسازی متقارن نیست، بلکه در مواردی، با بهره گیری از منظرسازی نامتقارن نیز می‌توان به ایجاد تعادل در طرح دست یافت. برای مثال، با کاشت یک گیاه بزرگ در یک طرف محور مرکزی و کاشت یک گروه گیاهان کوچکتر در طرف دیگر آن نیز می‌توان تعادل  لازم را در طراحی پدید آورد. [۳] تصاویر شماره‌ی ۱۳ و ۱۴

۱۳

۱۴

معمولا در هرمنظره می‌توان به سهولت یک محور پیدا کرد. اگر اجسام دو سوی محور کاملا یکسان باشند طرح را قرینه و اگر یکسان نباشند طرح را نامتقارن می‌خوانند. در هر دو صورت ضروری است که تعادلی بین اجسام دو سوی محور وجود داشته باشد . تصویر شماره‌ی  ۱۵

۱۵

مناظر زیبای طبیعت هرگز متقارن نیستند،  ولی توازنی بین دو سوی محور برقرار است. در اصطلاح، این توازن را تقارن نظری می‌نامند. برای ایجاد فضایی طبیعی و زیبا همیشه باید توازن را در نظر داشت و تقارن نظری کامل به وجود آورد. [۴]  (تصویر شماره‌ی  ۱۶)

۱۶

محدودیتهای غیر قابل تغییر

محدودیت‌های سایت در حقیقت هشدارهایی بصری هستند که احتمالاً مشکلات مرتبط با توسعه را نشان می‌دهند. محدودیت‌های سایت، فهرست مواردی است که اگر به درستی با آنها برخورد نشود، ممکن است مشکلات فراوانی را در حین مراحل طراحی سایت به وجود آورند .

محدودیت‌های سایت باید در طراحی همه‌ی راه حلها مورد توجه قرار گیرند. گروهی از مشکلات معمولاً با عدم توسعه در سایت یا محیط اطراف  بهتر حل می‌شوند. مشکلات دیگری نیز هستند که احتمالاً با استفاده از نوآوریهای فناوری طراحی حل می شوند. نشانه‌های واضح و بدیهی محدودیت‌های سایت عبارتند از: نمایش مسائل آب و هوایی طاقت فرسا، مشکلات نهفته، خاک سست، شیب رو به شمال مناطق باتلاقی، لجن زار و...

تجزیه و تحلیل سایت به درک وضعیت درون سایتی و برون سایتی (on-site / off-site condition)نیاز مبرم دارد.

درک موقعیت سایت به خود سایت برمی‌گردد، اما درک موقعیت برون سایتی به صراحت وضوح خود سایت نیست و تا زمانی که کاربری همه‌ی زمینهای اطراف سایت تعیین و مشخص نشود، امکان تغییر و تحول در آن وجود دارد که ممکن است تأثیراتی بر درون سایت بگذارد. از این رو درک موقعیت برون سایتی کار آسانی نیست. سایت ممکن است به صورت فضای باز شهری مانند دره، شهر، رود، کانال، یا زمین وسیعی باشد که می‌تواند سایت را متأثر کند (زمین گلف، پارک و...). منطقه‌ی برون سایتی حتی ممکن است متأثر از عملکردهایی باشد که به خود گرفته است یا ممکن است به سرویس‌های خارجی مرتبط شود (مثل خیابان‌ها، جاده‌ها، امکانات شهری، مدارس، زمین‌های بازی و...

در همین ارتباط بخوانید!  برجهای گریان: مرکز جدید تجارت جهانی

از دیگر فرق‌های عمده‌ی عوامل درون سایتی و برون سایتی در تأثیرپذیری مستقیم یا غیرمستقیم و کنترل یا عدم کنترل آن است، بدین معنی که اغلب در توسعه‌ی درون سایتی، اثر توسعه به صورت مستقیم بوده و در کنترل طراح سایت است، در حالی که در توسعه‌ی برون سایتی، توسعه معمولاً بر سایت اثر غیرمستقیم می‌گذارد و نمی‌تواند به راحتی به وسیله‌ی طراح کنترل شود.

پوشش گیاهی پیشنهادی

با آرایش گلها می توان به زیبایی فضا افزود، حتی اگر گلها به خودی خود جنبه‌ی تزئینی نداشته باشند، می‌توان آنها را در ترکیب با درختان و بوته‌ها و روی چمن‌ها بیشتر به رخ کشید. در مکان‌های ویژه باید سیاست گلکاری اولویت داشته باشد.

در جاهایی که مردم رفت و آمد بسیار دارند وجود گل ضروری است. محورهای عمده‌ی رفت و آمد، مانند ورودی‌ها و گذرگاه‌های پیاده رو را می‌توان با باغهای گل یا گلکاری زیباتر جلوه داد. گلها می‌توانند با رنگهای گوناگون خود چمن‌ها و بناهای سنگی را بیارایند. گلهای منتخب گلکاری، چرخه‌های گیاهی گوناگون، و در نتیجه نیازهای مختلفی دارند. آنچه در طراحی برنامه­ی گلکاری اهمیت دارد  و به خوبی قابل تشخیص است، همین چرخه‌ها ونیازهاست.

گیاهان پیازدار یا غده‌ای که اغلب برای گلکاری در فصل بهار به کار می‌روند، باید در پاییز کاشته شوند. گلهایی نظیر نرگس و لاله، سنبل و عنبر و نرگس پایه بلند از این دسته‌اند. برخی از انواع گلها برای چند سال متوالی در باغچه گل می‌دهند، البته به شرط آنکه برگ‌های آنها را پس از آنکه خشک شدند، قطع کنیم. گیاهانی که در تابستان گل می‌دهند تمام چرخه‌ی زندگی خود، یعنی جوانه زدن، گل دادن وخشک شدن را در همان سال طی می‌کنند. این گیاهان، اغلب برای رشد به تأسیسات گرمایی گلخانه یا پوشش نیازمندند. گیاهان چندساله یا دائمی، از جمله شمعدانی همانند گیاهان یکساله با روش قلمه زنی کاشته می‌شوند. گل کوکب برای پایان فصل تابستان گیاه مناسبی است. اگر این گیاهان در ماه‌های اردیبهشت یا خرداد کاشته شوند، تا شروع فصل سرما گل خواهند داد. انواع مفید و قابل استفاده‌ی این گیاهان مهم به ما امکان می‌دهند مجموعه‌ی متنوعی از نظر رنگ و شکل و اندازه‌ی گلها داشته باشیم.

گیاهان دوساله‌ای را که در بهار گل می‌دهند، ابتدا باید در ماه مرداد در گلخانه کاشته وسپس در ماه آذر به باغچه منتقل کرد. چرخه‌ی دوساله‌ی زندگی این گیاهان به گونه‌ای است که باید سرما ببینند تا خوب گل دهند. گیاهانی که چرخه‌ی عمرشان چندساله است، کاربرد فراوان دارند و باید از نظر رشد و فصل گل دهی به دقت مورد مطالعه قرار گیرند.

برای زیبایی فضای گلکاری شده، باید هماهنگی میان رنگها را در نظر داشت. حتی اگر گل‌هایی با یک نوع رنگ انتخاب شوند، می‌توان با طیف‌های مختلف همان رنگ یک اثر نقاشی به وجود آورد. اگر دو یا سه رنگ انتخاب می‌شود، باید دقت کرد تا از اجتماع رنگ‌های تند اجتناب شود. همچنین بهتر است برای حفظ و نگهداری رنگها، از سه رنگ بیشتر استفاده نشود. کارشناسان اجتماعی این رنگها را پیشنهاد می کنند: قرمز و سفید ، قرمز پررنگ و صورتی، زرد و نارنجی، زرد و سفید، زرد پررنگ و کاسنی، نارنجی پررنگ و بنفش، صورتی پررنگ و آبی، گلی و قرمز تند. همچنین باید از رنگ آمیزی تند گلدان‌های گل اجتناب کرد، زیرا جاذبه‌ی رنگ گلها را کم خواهد کرد.

منابع و مآخذ

  1. ۱٫ رستم خانی، پروانه اصول طراحی فضای سبز در محیط‌های مسکونی نشر: وزارت مسکن و شهرسازی

مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن ۱۳۸۲

  1. ونگ، وسیوس اصول فرم و طرح، ناشر: نی

مترجم: آزاده بیدار بخت ۱۳۸۱

  1. مهندسین آمایش محیط. ۱۳۷۲
  2. روحانی ، غزاله طراح باغ و احداث فضای سبز تهران: پارت ۱۳۶۵
  3. ماتلاک، جان.ال آشنایی با طراحی محیط و منظر مترجم: معاونت آموزش و پرورش (Matloch-John.L)

سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران تهران:

سازمان پارکها و فضای سبز تهران ۱۳۷۹