آبادی سال اول،شماره‌ی دوم پائیز ۱۳۷۰
دوره‌های مختلف طراحی شهری در میدان توپخانه دوره‌ی اول فرخ محمدزاده
نوشته حاضر خلاصه بخشی از کار تحقیقی در دست انجام است که تغییرات کالبدی میدان توپخانه تهران را در قالب فضای شهری، از زمان شکل گیری تا امروز، بررسی می‌کند.   ‏هدف این تحقیق، مطالعه و بررسی نوعی از فضای شهری به گونه‌ای است که بتواند ، به صورت نمونه ، علاوه بر معرفی ا رزشهای کالبدی،معرف سیر تحولات و تغییرات دوره‌های مختلف شهرسازی نیز باشد . میدان توپخانه تهران نمونه بسیار مناسب و ارزنده‌ای برای موضوع این تحقیق است. این میدان در دوران معاصر، از آغاز توسعه شهر تهران، ‏به عنوا ن فضای شهری مهم و زنده‌ای شکل گرفته ، باقی مانده و در هر دوره رشد و توسعه شهر شکلی جدید پیدا کرده است. میدان توپخانه نشان دهنده زندگی ، فرهنگ ، مفاهیم (فضایی) و ارزشهای (کالبدی) دوره‌های گوناگون شهر تهران به شمار می‌آید.   ‏تغییرات و تحولاتی که این میدان به خود دیده گویای چگونگی و ماهیت طراحی و شگل گیری فضاهای شهری و نحوه استفاده از آن در هر یک ا ز این دوره هاست . وجود مدارک و منابع دست یافتنی در مورد این میدان ، از آغاز شکلل گیری تا به امروز، امکان بررسی مستند را ممکن می‌سازد.   دوره بندی تغییرات کالبدی میدان   ‏میدان توپخانه به طورکلی در سه دوره رشد شهر تهران بررسی می‌شود. از نظر شکل گیری کالبدی نیز سه دوره اصلی را می‌توان ‏در نظرگرفت:   ۱- دوره اول : از آغاز شکل گیری تا تکمیل شکل نخستین میدان۱۲۶۰ تا ۱۳۰۰ ه.ش.)این دوره خود به مقاطع مختلفی قابل تقسیم است.   ۲- دوره دوم : مصادف با پیدایش روابط جدید شهری و تغییر الگوهای گذشته است که تاثیرش،نخست به صورت تغییرات موضعی و سپس به صورت تغییرات اساسی در شکل میدان و شکسته شدن قالب قبلی رخ می‌دهد(۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ ه.ش.). ‏ ۳- ‏دوره سوم : زمانی است که شکل شهر وبه تبع آن میدان از ارزشها و قا لبهای قبلی کاملا دورمی‌شود و ا لگوهای شیوه بین المللی مورد توجه قرارمی‌گیرد. این دوره نیز به مقاطع مختلفی تقسیم می‌شود (۱۳۲۰ تا زمان حاضر).   ‏دوجنبه اصلی مطالعه درهردوره   تحقیق درباره هر یک ا ز دوره‌های سه گانه دو بخش اصلی را در برمی‌گیرد . بخش اول شامل مطالعات و برسیهای فنی است، که در آن براساس مدارک و اسناد و عکس‌ها و نقشه‌های به دست آمده شکل میدان در هر دوره بازسازی شده تغییرات به صورت ممتد روی ترسیمات حجمی و نماهای شهری و بدنه‌ها منعکس می گردد تا به این ترتیب شکل و نمای شهری میدان در هر دوره مشخص شود و عناصر اصلی شکل دهنده و جزئیات آنها مورد بررسی قرار گیرد. ‏ ‏بخش دوم را بحثهای نظری درباره مفاهیم طراحی وفضای شهری،دردوره‌های مختلف، تشکیل می‌دهد.   ‏نوشته حاضر صرفا به بررسی دوره اول شکل گیری میدان تا زمان کامل شدن شکل اولیه  آن می‌پردازد.   سیر برسی و نحوه استفاده از منابع   از تهران قدیم دو نقشه موجود است.نقشه اول با عنوان درالخلافه تهران (۱۸۵۵ میلادی – ۱۲۷۵ ه .ش.) نشانگر شهری است با خصوصیات شهرهای کهن که در آن اثری از میدان توپخانه فعلی دیده نمی‌شود.در این نقشه توپها در محل میدان ارک قرار دارند و محل میدان توپخانه جدید پشت دروازه شمالی میدان ارک است.
در همین ارتباط بخوانید!  آشنایی با ICBO: یکی از مهمترین مراکز تهیه و تدوین ضوابط و مقررات ساختمانی در جهان | فضل‌الله هاشمی
  در نقشه دوم،با عنوان دارالخلافه ناصری ترسیم عبدالغفار(۱۸۹۱ میلادی – ۱۳۰۲ ه.ق.)،میدان توپخانه و خیابان‌های  متصل به آن به خوبی مشخص‌اند.مقیاس این نقشه((یک جزو از چهار هزار جزو))(۴۰۰۰/۱)قید شده است.   در این نقشه ابعاد میدان،بدنه‌های ساخته شده،محل ارتباط با خیابان‌های اطراف،دروازه‌های ورودی و فضاهای جنبی به خوبی نشان داده شده است.شکل میدان مستطیل،جهت طولی آن شرقی – غربی و نسبت طول و عرض آن یک به دو است.طول میدان حدودا دویست و بیست متر و عرض آن یکصد و ده متر است.در این نقشه شش خیابان به میدان متصل می‌شود که تا امروز  نیز تعداد،محل و موقعیت آنها تغییر مهمی نکرده است.دو خیابان به ضلع جنوبی متصل می‌شوند که تقریبا نسبت به محور میدان متقارن‌اند.در طرف جنوب شرقی، خیابان ناصریه (ناصرخسرو) میدان را به شهر، و در طرف جنوب غربی، خیابان باب همایون آن را به ارک متصل می‌کند . در ضلع شمالی میدان نیز تقریبا رو به روی خیابانهای جنوبی ، دو خیابان از میدان جدا می‌شوند که خیابان شرقی ، لاله زار و خیابان غربی ، امین السلطان(فردوسی) نام دارند. خیابان لاله زار مقابل ناصریه و امین السلطان مقابل باب هما یون قرارگرفته است.   ‏در طرف شرق میدان ، خیابان چراغ گاز( چراغ برق) نزدیک به ضلع جنوبی و در طرف غرب میدان ، خیابان مریضخانه ( سپه ) نزدیک به ضلع شمالی قرار دارد.می‌توان گفت خیابانهایی که از میدان منشعب شده‌اند نسبت به محوهای مستطیل متقارن‌اند. عناصر اصلی اطراف میدان،که دگرگونیهای در آهنگ منظم بدنه اصلی ایجاد می‌کنند،عبارت‌اند از: دروازه‌ها و سردرهای خیابانها، عمارت بانک شاهی، سردر قورخانه و ورودی ارک و بعدها نظمیه و تلگرافخانه که همگی بناهای مهم دولتی هستند. ‏ ‏ ارتباط با عناصرگرداگرد میدان بیرونی است و راه داخلی سرپوشیده‌ای بین عناصر اطراف میدان دیده نمی‌شود.   ‏عکسها و تصاویر   ‏به علت آنکه از شکل میدان و فضای آن دراین دوره هیچ گونه سند راهنمایی جزعکسها و تصاویر قدیمی موجود نیست،گردآوری، قابل استفاده کردن و نحوه استفاده از این عکسها بسیارمهم است.   ‏عکس قسمتهای عمده‌ای از بدنه میدان ‏دراین دوره گردآوری شده است که دیواره‌ها و بدنه‌های اصلی میدان وعناصر اصلی اطراف میدان را مشخص می‌کند،لیکن جزئیات دراکثراین عکسها به سختی تشخیص داده می‌شود.   ‏این عکسها در بسیاری ازموارد به سبب زاویه دید،فواصل عکاسی، وجود عواملی بر سر راه دوربین،قدیمی بودن عکسها و تکنیک‌های ابتدایی عکاسی،جزئیات را به دقت نشان نمی‌دهند و برای استفاده مطلوب چندان مناسب نیستند.   ‏برای قابل رویت کردن عکسها از تکنیکهای خاص نسخه برداری و لابراتواری استفاده شده است. درپاره‌ای از موارد نیز عکسهای لازم به دست نیامد.   ‏به منظور بازسازی و بررسی بدنه‌های میدان پس از بررسی دقیق عکسهای به دست آمده، موقعیت و ارتباط آنها یکدیگر، در مقایسه با میدان، تنظیم وعناصرموجود در هر عکس نشانه‌ گذاری و نحوه ارتباط یافتن تصاویر بدنه‌ها در محدوده عکسهای موجود مشخص شد. با توجه به نحوه تکرار و نظم دهانه‌ها ، بخشهایی را که فاقد عکس بودند از چند راه می‌شد پیش بینی کرد. این بخشا با فرضیه‌های متفاوت ترسیم شدند.درپاره‌ای موارد نیزکه عکسای مربوط به بخشهای فرضی به دست آمد، فرضیه ما اثبات یا تصحیح شد.
در همین ارتباط بخوانید!  سرگذشت آموزش معماری در ایران | گفتگو با روسای سه دانشکده معماری
  ‏ در این بررسی انواع دهانه‌ها ، نظمی که در تکرار آنها وجود داشته و نحوه ترکیب این دهانه‌ها و قواعد استقرار عناصر اصلی میدان مشخص شد. همچنین معلوم که نحوه استقرار عناصر اصلی و دهانه‌ها، علاوه بر حفظ قواعدی در نحوه تکرار در هر بدنه، ارتباط مشخصی با بدنه رو به رو نیز دارد.روشن شدن این مسئله، در بازیابی شکل کلی میدان بسیار موثر بود. ‏اندازه‌ها و ارتفاعات از راه تناسب یابی عناصر موجود در تصاویر، با برسی جزئیات و نحوه اجرا، ابعاد مصالح ساختمانی به کار رفته و مقایسه‌ها ومحاسبات ریاضی تنظیم شد. ارقام به دست آمده در چند مورد با نقشه‌ها و اندازه‌های قطعی و موجود محک زده شد و نتایجی به دست آمد که با کل مجموعه همخوانی بیشتری داشت. ‏به این ترتیب روشن شد که تمام پرده تشکیل دهنده بدنه میدان شامل دو مدول اصلی است:دهانه بزرگتر در حدود ۴ متر و دهانه کوچکتر در حدود۳ متر.دهانه‌های کوچکتر همواره حد فاصل تکرار تعدادی از دهانه‌های بزرگترند که به طور منظم درسه حالت دوتایی،چهارتایی وپنج تایی ، با توجه به عناصر دیواره روبه رو تکرارمی‌شوند.   ‏اگر چه عناصر اصلی گرداگرد میدان، مانند بانک شاهی یا سردر باب همایون و ...،با بدنه میدان تفاوت اساسی دارند،درکل همان مدولاسیون تبعیت می‌کنند و با نحوه تکرار مدولهای دیواره رو به رو هماهنگی دارند. ‏ ‏ با بزرگ کردن عکسها و به دست آوردن تصا ویر دقیقتر، شکل دقیق هر دهانه ترسیم و جزئیات آن نیز مشخص شد. در نهایت ، طرح نزدیک به اصل بدنه‌های چهارگانه میدان در دوره اول شکل‌گیری، و شکل نهایی این دوره،مشخص شد.   ارزشهای طراحی شهری ‏شکل بازسازی شده و تصاویری که نشان دهنده میدان توپخانه به صورت زنده است، موقعیت این میدان درشهر و مفامیم و ارزشهای اجتماعی، شهری و کالبدی خاصی را بر ما روشن می‌کند. جنبه‌های قابل تشخیص و تعریف کالبد میدان را می‌توان به شرح زیر برشمرد:   ۱-میدان از نظر تیپولوژی نمونه‌ای از میدان‌های ایرانی است که خصوصا از سنت میدان‌های صفوی تبعیت می‌کند،با این تفاوت که سیر حرکت به دور میدان داخلی نیست و بدنه‌ها مانند پرده‌ای میدان را احاطه می‌کنند.ارتباطات بیرونی است و جز عرصه میدان،ارتباط گرداگرد میدان در سطح اول نیز به صورت ایوانی ممتد و در دید بیرونی،قرار گرفته است.   ۲-طراحی و شکل گیری میدان الگویی یکپارچه و کلی دارد و کلیه اجزا را در بر می‌گیرد.هر عنصر هماهنگ با کل مجموعه طراحی شده است.   ۳-نمای شهری و بدنه میدان دارای تداوم است و دورادور میدان تکرار می‌شود.عناصر شهری خاص و حائز اهمیت در نقاطی معین،آهنگ یکنواخت میدان را با اوج و فرود خود تنوع و حرکت می‌بخشند.   ۴-عناصر کالبدی و عملکردهای شهری آنها بیانگر ترکیب هماهنگ و نیرومند قالب و محتوا در دوران خود هستند.خیابان‌ها به سبب اهمیت نقطه شروعشان،که محل ورود خیابان به میدان و بالعکس است،دارای دروازه و سردز هستند.سردر ارک نماد حاکمیت،بانک شاهی معرف روابط جدید اقتصادی و دروازه‌ها نمایانگر بخش‌های مختلف شهر هستند.این ترکیب فضای شهری را می‌توان با میدان نقش جهان اصفهان مقایسه کرد.
در همین ارتباط بخوانید!  استاندارد کردن،روح ماشین | فرانک لوید رایت
  ۵-فضاهای باز و سرپوشیده شکلی معین و تعریف شده دارند و باقی مانده و زائده فضاهای دیگر محسوب نمی‌شوند.   ۶-محورهای ارتباطی،از این مرکز تا لبه‌های شهر امتداد دارند و هدف معینی را دنبال می‌کنند ، در طول مسیر خود ارتباطات شهری لازم را به وجود می‌آورند و به مراکز شهری متصل می‌شوند . ‏ ‏۷- اجزا و عناصر معماری ( و زندگی جاری در آنها) در دید عابر و درهمکف قرار دارند و پایه‌های ساختمانها با زمین اتصال خاصی برقرا ر می‌سازند. این امر برای حرکت پیاده فضای متنوعی ایجاد می‌کند و حرکت افراد مردم را در معماری فضای شهری تدا وم می‌بخشد.   ‏برداشتی تاریخی ‏ ‏شکل گیری میدان در این دوره تحت تائیر توسعه و رشد شر تهران صورت گرفته که خود نمایانگر تحولات و تغییراتی در ابعاد مختلف زندگی در ایران است. این تغییرات، که در نیمه دوم سده دوازدهم شمسی نمایانتر می‌شود، با تحولات اساسی دنیای خارج ارتباط دارد. این تحولات ، در شهرهای بزرگتر،که پایگاه ارتباط با دنیای در حال تحول‌اند، به خصوص در تهران ( پایتخت کشور) مشهودتر است و در قالب رشد و تحول سیمای شهر و فضاهای شهری جدید باز شناخته می‌شود.   ‏عده‌ای از صاحب نظران بروز این تغییرات را همچون کالایی وارداتی تماما در اثر انتقال الگوهای خارجی می‌دانند ، اما در ارزیابی منصفانه نمی‌توان تاثیر نیروها و شرایط داخلی و فرهنگ خودی غالب بر آن را نادیده گرفت . ‏ ‏اگر چه به علت شرایط قرن نوزدهم و گسترش ارتباطات ، شکلی ا ز اختلاط و التقاط در آثار این دوره به چشم می‌خورد،  فضاهای به دست آمده ، در عین برخورداری از مفاهیم تازه و عناصر جدید هویت خود را از دست نداده و چهره شرقی و ایرانی خود را حفظ کرده و علاوه بر این ، توانسته‌اند ارزشهای تازه‌ای را در معما ری و شهرسازی ایران به جای گذارند.   ‏منزلت آثار طراحی شده این دوره بنا به دلایل چندی، تا کنون ناشناخت مانده است که ‏از جمله آنها، انجام نگرفتن مطالعات فراگیر درباره معماری و شهرسازی دوران پس از صفویه تا زمان حاضر- به خصوص مقطع مورد بحث این مقاله است . دلیل دیگر ضعف مالی حکومت وقت بوده که در نتیجه آن ساخت و ساز و پرداخت بناها ، به شکلی ماندنی و آن طورکه شا یسته این آثار باشد انجام نگرفته است. آخرین دلیل ، تخریبهای بی محابای دوره‌های بعدی است. زیبا ترین و ارزشمندترین آثار این دوره منهدم شده‌اند و برای قضاوت آیندگان تنها بقایای.پراکنده و ناقصی از این آثار باقی مانده است .   ‏حا صل کلام آنکه شرایط ویژه آن دوره و ظهور اندیشه و شکل خاصی از سازماندهی فضاهای شهری، ما را با زبان، سبک و ارزشهای فضایی جدیدی آشنا می‌کند که شاید بتوان آن را به دوره یا شیوه تهران منسوب نمود .   در این مقا له ، مقطع کوتاهی از یک دوره تاریخی در معماری و شهرسازی به اختصا ر و صرفا با اشاره به مشخصات یک نمونه مطرح شد که برای کامل شدن به برسیهای بیشتری نیاز دارد.   ‏ خطوط اصلی بخشهای دیگر این بررسی که درشماره‌های آینده منتشر خواهد شد به شرح زیر است: ‏ ‏· تغییرات میدان ا ز شکل گیری نهایی تا پایان دوره اول .
  • تغییرات و شکل میدان در نیمه اول دوره دوم ( تغییرات موضعی).
‏· شکل جدید میدان در دوره دوم. ‏· تغییرات مرحله‌ای میدان در دوره سوم.
  • وضعیت حاضر میدان .
‏· بازیابی و شناخت عناصر معماری، شهری و مفاهیم فضای شهری در هر دوره.
  • بازیابی شیوه‌ها و جزئیات معماری و ساختمانی .
  آبادی پائیز ۱۳۷۰