مقدمه

این خانه در شهر تاریخی کاشان و در خیابان فاضل نراقی، کوی سلطان امیر احمد، قرار دارد که بینِ سال‌های ۱۲۴۲ تا ۱۲۴۵ هجری قمری (دوران قاجار) توسط مرحوم حاج محمّد ابراهیم علوی بروجردی، یکی از تجّار خوش‌نام کاشان ساخته شده و از لحاظ طرح معماری و تزئینات و استفاده از فضاها و حجم‌های موجود در آن بسیار غنی و از نظر معماری سنتی فضاهای مسکونی، در نوع خود بی‌نظیر است. طبق نظر استاد اکبر حِلّی، کارشناس معماری که اخیراً بنا را مرمت کرده، معمار اوّلیه‌ی خانه نامشخص است.

این خانه که از جالب‌ترین نمونه‌های خانه‌های کاشان از لحاظ تنوع و تعدّد فضاهاست، مطابقِ تحقیقاتِ کارشناسان معماری، جزو برجسته‌ترین آثار معماری اسلامی است. این خانه یکی از نامزدهای دریافت جایزه‌ی بهترین بناهای مسکونی ایران اسلامی است. بنای مذکور در سال ۱۳۷۷ هجری شمسی با شماره‌ی ۲۰۲۰ در فهرست آثار ملّی کشور ثبت شد.

 

سیر تحولات بنا در دوران‌های تاریخی

این مجموعه در ابتدا مشتمل بر پنج حیاط و گودال باغچه بوده ‌است که پس از فوت مالک اوّلیه، به مرور از هم تفکیک شد و به صورت پنج باب خانه‌ی مستقل از هم درآمد، بی‌آنکه صاحبان و سکنه‌ی بعدی هر کدام از این پنج خانه، از اینکه خانه‌ها در بدو ساخت جزو یک مجموعه‌ی واحد بودند و یا با هم اتباط داشته‌اند، آگاه بوده باشند. در سال‌های اخیر [سال ۱۳۷۴] به همّت و تلاش مسئولان ذی‌ربط چهار واحد از پنج باب خانه خریداری و کار بازسازی آن‌ها انجام شده است. از چهار باب خانه‌ی خریداری شده، دو واحد به‌صورت طرح معمول معماری بافت قدیم کاشان، یعنی گودال باغچه و یکی از آن‌ها به صورت دو طبقه با حیاط مسقّف و چهارّمی که در اصل باغچه بوده، به صورت حیاط سنّتی درآمده است.

طرح کلّی بنا

مساحت خانه و مجموعه حدود ۵۰۰۰ متر مربع است، که شامل چهارطبقه (سرداب، همکف، اوّل و بهار‌خواب) می‌باشد و به دلیل تعدّد طبقاتْ زیربنای آن حدود ۷۰۰۰ مترمربع (۲۰۰۰ مترمربع بیشتر از زمین خانه) شده است. خانه‌ی عباسیان شامل ۵ حیاط بیرونی، اندرونی، باغ، حیاط خدمه و حوضخانه است که هر یک ویژگی‌های خاص خود را داشته‌اند:

الف) بخش بیرونی؛ محل کار و مهمان‌پذیر و نیز محل پذیرایی مهمانان تجاری.

ب) بخش اندرونی؛ محل اسکان صاحبخانه و خانواده‌اش.

ج) بخش خدمه؛ مربوط به خدمه و خدمتکاران خانه.

د) حیاط باغ؛ محل برگزاری نماز جماعت (به امامت آیت الله علوی بروجردی).

ه) حیاط حوضخانه؛ محل تدریس آیت الله علوی بروجردی.

 

در همین ارتباط بخوانید!  داراب دیبائیسم | هنرمعماری آنلاین

لازم به ذکر است که بخش اندرونی شامل فضاهای زیر می‌باشد:

اتاق شاه‌نشین، اتاق‌های گوشواره، اتاق‌های زمستانی، اتاق رختشویخانه، سرداب بزرگ، حیاط باغ، چاهِ آب و حوضخانه، اتاق‌های تابستان‌نشین، اتاق نیایش و بادگیرها.

همچنین بخش بیرونی خانه شامل این فضاهاست:

اتاق آینه، تالار سرپوشیده‌ی بزرگ، ایوان بهاره، اتاق های زمستانی، تالار سرپوشیده‌ی کوچک، سرداب کوچک، اتاق‌های زمستانی، چاه و آب انبار و مطبخ.

 

ورودی‌ها و دسترسی‌ها

خانه‌ی عباسیان دارای دو ورودی مهم است؛ ورودی اوّل در گوشه‌ی جنوبی حیاط قرار داشته و شامل دو دالان، یک هشتی بزرگ، یک هشتی کوچک و یک حیاط روباز است (که در پلان خانه دیده می‌شود).

در مجموعْ فضای خارجیِ بنا با پیچ و خم بسیار و عبور از فضاهای متفاوت، بازدیدکننده را به یکی از راهروهای گوشه‌ی جنوبی حیاط و سپس به سطح حیاط مرکزی هدایت می‌کند. ورودی دوّمِ بنا در سمت شمالی خانه بوده و دارای یک مسیر روبازِ شیب‌دار، یک هشتی و یک دالان است که با دو چرخش و حرکت پیچ‌دار به سطح صفّه‌ی (سکّوی بدون  سقفی که سطح آن بالاتر از سطح حیاط است.) شمال شرقی حیاط می‌رسد. این ورودی از ورودی جنوبی خانه کوچک‌تر است و در درجه‌ی دوّم اهمیت قرار دارد.

 

بررسی معماری خانه

در ساختن این خانه سعی شده تمام اصول معماری ایرانی ـ اسلامی، خصوصاً اصول مربوط به طراحی مسکن در بافت‌های کویری و اقلیم‌های گرم و خشک، رعایت و همچنین آرامش و آسایش ساکنان خانه در طول فصول مختلف سال حفظ شود. این خانه دارای حیاط کم‌وسعت و مرتفعی است و شاید به همین دلیل است که حیاط در طبقاتِ بالاترْ بازتر و فراخ‌تر گشته تا فضاهای بازِ خانه دلتنگ و کوچک به نظر نرسد. این باز‌شدن تدریجی حجم حیاط سبب شده که در جبهه‌های جنوب غربی و شمال شرقی در جلوی هر یک از تالارهای موجود، فضای باز نسبتاً وسیعی همانند یک حیاط مستقل در ارتفاع ایجاد گردد، که هریک دارای چشم‌اندازهای زیبایی به سمتِ حیاط اصلی (گودال باغچه) مرکزی هستند.

حیاط خانه به صورت دوطبقه ساخته شده است. طبقه‌ی اوّل یک تالار و دو اتاق سه‌دری دارد. روی این فضا مجموعه‌ای متشکل از یک اتاق پنج‌دری، دو اتاق سه‌دری و دو ایوان در طرفین آن ها دیده می‌شود. از سوی دیگر گسترش حیاط با شکلی منظّم در جهت شمال غربی و در جلوی ایوان اصلی خانه، چشم‌انداز بهتر ‌و عمیق‌تری را برای ایوان فراهم آورده است. این ایوان بزرگ و زیبای خانه، با تزئینات کاربندی و یزدی‌بندی تزئین شده و تالار بزرگ صلیب‌شکلْ پشت آن و در جبهه‌ی شمال غربی حیاط قرار دارد. ارتباط تالار با ایوان از طریق دو راهرو باریک که در طرفین آن قرار دارند، انجام می‌شود.

در جبهه‌ی جنوب شرقی و در طبقه‌ی اوّل یک تالار و دو اتاق سه‌دری واقع شده‌اند، که با پنجره‌های اُرُسیِ زیبایی به یکدیگر مرتبط هستند. بر روی این فضا و در طبقه‌ی بالایی، ترکیبی از یک اتاق پنج‌دری و سه‌دری‌ها در طرفین آن قرار دارند. در نیم‌طبقه‌ی بالاتر دو فضای کشیده روی ایوان‌ها قرار گرفته‌اند که با روزن‌هایی از حیاط نور می‌گیرند. در طبقه‌ی اوّل جبهه‌ی جنوب غربیْ تالاری قرار گرفته که در پشتِ خودْ فضای وسیعِ تالار‌مانندی دارد. روی این قسمت نیز در طبقه‌ی بالا یک اتاق پنج‌دری (شاه‌نشین) با دو ایوان در دو سوی آن همراه با یک مهتابی (فضای بدون سقفی است که بالاتر از سطح حیاط قرار می‌گیرد) در جلو ساخته شده است. در طبقه‌ی بالای این ایوان‌ها نیز فضاهای دیگری قرار دارند. قوس میانی پنج‌دری از خطّ نهایی نمای این جبهه اندکی بلندتر است.

امّا در جبهه‌ی شمال شرقی حیاط، در طبقه‌ی اوّل، شکل دیگری را می‌بینیم. به این صورت که نمای این بخش کاملاً شبیه نمای جبهه‌ی مقابل آن یعنی جبهه‌ی جنوب غربی است، اما فضای واقع در پشت این بخش کاملاً با فضای جبهه‌ی مقابل متفاوت می‌باشد و پایین‌تر از سطح حیاط قرار گرفته است. در طبقه‌ی بالای این جبهه، یک اتاق سه‌دری با دو فضای کفش‌کَن در طرفین قرار دارد، که در نیم‌طبقه‌ی بالاتر به یک تالار تبدیل شده و در نتیجه نمای این جبهه در بخش میانه، ارتفاع بیشتری می‌یابد.

 

در همین ارتباط بخوانید!  استادیوم ملی چین

حوضخانه

حوضخانه‌ی مرتفع و زیبایی در گوشه‌ی غربی بنا قرار دارد که از بخش‌های دیدنی این خانه به شمار می‌رود و فضاهایی در دو طبقه در پیرامون آن طراحی شده‌اند. سقف گنبدی‌شکل حوضخانه و سقف‌های گهواره‌ای فضاهای پیرامون آن از سطح بام بیرون زده و در نمای خارجی خانه که در خط افق شهر کاشان هویدا می‌باشد، چشم‌انداز زیبایی را به وجود آورده است.

در طرفین حوضخانه اتاق‌های مخصوصی وجود دارد که آب قنات در ابتدا وارد حوضخانه شده و سپس به یکی از اتاق‌های جانبی هدایت می‌شود. داخل این اتاق حوض کوچکی وجود دارد که تقسیم‌کننده‌ی آب بین بخش‌های مختلف بنا می‌باشد. رو‌به‌روی اتاق تقسیم آب، اتاقی است که در طرفین آن کانال‌های عبور آب وجود دارد که باعث خنکی فضای اتاق‌ها می‌شود.

 

در همین ارتباط بخوانید!  دیگر ورزشگاه‌های المپیک پکن ۲۰۰۸

منابع:

  1. حاجی‌قاسمی، کامبیز. گنجنامه‌ی خانه‌های کاشان. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵٫
  2. خورشیدی‌فرد، زهره‌سادات. خانه‌ی تاریخی عباسیان. چاپ اوّل. کاشان: همگام با هستی، ۱۳۸۷٫
  3. نراقی، حسن. آثار تاریخی شهرستان های کاشان و نطنز. تهران: انجمن‌آثار‌ و مفاخر فرهنگی، ۱۳۴۸٫

⇓برای دیدن تصاویر بر روی عکس موردنظر کلیک کنید⇓