جایزه‌ی ساختمان سال ایران: قضاوت واقعی، گفتمان انتقادی، مولد تغییر | هنرمعماری آنلاین

اختصاصی وبسایت هنرمعماری آنلاین


معماری نقاشی نیست، که تابلویی از آن را روی دیوار بزنیم و قضاوتش کنیم. حتی تابلوی گوئرنیکا­ی پیکاسو ۷٫۵ در ۳٫۵ متر است و قضاوت آن نیاز به چندین بار جلو و عقب رفتن دارد! اگر مهمترین عنصری که باعث ایجاد تفاوت معماری با دیگر هنرها می‌گردد، فضا بدانیم، پس ما باید به فضا نمره بدهیم. فضا در پوستر قابل قضاوت نیست. حداقل در مورد بناهای ساخته شده باید فضا را تجربه کنیم. متأسفانه پیرامون مسابقات طراحی هنوز راه ­حل منسجمی به دست نیامده است. شاید باید دوباره به عصر ماکت برگردیم و متوجه باشیم که پوستر و سه‌بعدی‌سازی مجازی نوعی فریب ذهن داور است! بهرحال فضا، وجه تمایز معماری است و دگردیسی آن به کالبد، به عملکرد و کاربری و تکنیک اجرا و امثالهم تبدیل می­‌گردد و اینها باید دیده و قضاوت بشوند.

تجربه­‌ی کاربر و رابط کاربری در هر فرایند طراحی محوری در قضاوت دخالت داده می‌­شود جز معماری! حتی در یک مسابقه‌ی طراحی وبسایت، تجربه‌ی رابط کاربری نمره دارد، حتی داور باید سایت را تجربه کند، اما معماری ما به این منطق روی خوش نشان نمی‌دهد. اوضاع کارفرما بهتر نیست. کارفرما به عنوان سرمایه‌گذار حق و حقوقی دارد که معمار می‌بایست بدانها توجه کند تا نمره بگیرد. اما او از فرایند قضاوت حذف شده است و ما از کارفرما تنها شمایی را داریم که خود معمار به ما می‌دهد! مثلاً کارفرمای من اینگونه منی‌خواست و آنگونه نمی‌خواست! مگر نه آن است که همین عدم آموزش کارفرمایان باعث رشد وبسایت‌های زرد ــ که البته رنگ سبز دارد ــ و تفکرات کف بازاری و سرمایه‌گذاری‌های عجیب و غریب در معماری شد؟ وبسایتی که در جشنواره‌ی وب ایران به عنوان بهترین وبسایت حوزه‌ی فرهنگ و هنر ایران در سال ۱۳۹۴ به انتخاب داوران معرفی گردید! در حالیکه وبسایت منتخب مردمی یکی از وبسایت‌های کوشا و خلاق در معماری معاصر ایران بود که به هزینه‌ی شخصی اداره می‌شد؟ مثلث معماری را  این سه پایگاه می‌­سازند، پس چرا برای قضاوت تنها به سراغ معمار، آن هم از طریق پوسترهایی که او می‌­فرستد بسنده می‌­کنیم؟

جایزه‌­ی “ساختمان سال ایران” ترجمان ساده‌­ی “Building Of The Year” است. از جمله رویدادهای معمول معماری در جهان که سالهاست برگزار می‌­گردد اما در ایران تاکنون امکان حضور نیافته است. این نخستین بار است که جامعه‌­ی معماری ایران خود را با این عنوان محک می‌­زند. اعلام فراخوان این جایزه در آذر ۱۳۹۵ توسط مؤسسه­‌ی فرهنگی هنری هنرمعماری قرن که به اختصار هنرمعماری خوانده می‌­شود انجام شد. این فراخوان اما برای  برخی خوشایند نبود. علت این امر را حاشیه‌­های مسابقه‌­ی طراحی مدرسه­‌ی جیرفت می­‌دانند اما آن رویداد به بهترین  و شفاف‌ترین شکل به اتمام رسید. ممکن است کسانی در پس حاشیه‌های ساخته شده برای رویداد دلخور شده باشند اما به هر حال روال قانونی و منطقی کار تا انتها طی شد. پس علت نگاه سنگین برخی معماران به جایزه‌ی ساختمان سال ایران چیست؟

  1. ورود به مسابقه

براساس قانون برگزارکننده، هر شرکت­‌کننده برای ارسال و ثبت­­‌نام اثر خود باید هشت میلیون ریال بپردازد. شاید در این دهه برگزاری مسابقات رایگان معماری باب شده باشد اما آنانکه سن و سال بیشتری دارند نظر دیگری دارند. این مهم در ایران بی‌­سابقه نیست! مطالعه‌ی تاریخ نشان داده این مهم بارها رخ داده است. برای مثال در مسابقه‌­ی طراحی کتابخانه‌­ی دانشگاه پهلوی در قبل از انقلاب، شرکت‌­کنندگان موظف بودند هزینه‌­ی ورودیه پرداخت کنند. حال بماند که در آن رویداد تنها مهندسین دارای پروانه‌­ی کار اجازه­‌ی شرکت داشتند و نه همه کس. این اقدام به زعم برگزارکنندگان باعث جلوگیری از ورود افراد سطح پایین به رویداد می‌­شود. به بیان ساده‌­تر و در ترجمانی بهتر: «کسانیکه برای اثر اجرای شده­‌ی خود به میزان هشت میلیون ریال حاضر به ریسک نیستند و اعتمادی به آن ندارند، همان بهتر که وارد رویداد نشود.»

این اقدام مثبت را نباید با اقدام نشریات زرد لوکس‌گرا که پول می‌گیرند و در همایش‌ها و رویدادهای عجیبی که برگزار می‌کنند، به همه جایزه می‌دهند یکی دانست. این بی‌انصافانه‌ترین شکل مقایسه است. مدل مسابقه و برندگان آنها تمایز این دو را برای هر چشم بیداری مشخص می‌کند. ساختمان سال ایران تنها و تنها یک برنده دارد.

  1. تعداد داوری

در این رویداد دو مرحله داوری صورت می‌­گیرد. مرحله‌­ی نخست توسط برگزارکننده و منتقدین و ژورنالیست‌­های حرفه‌­ای معماری و مرحله‌­ی دوم توسط تیمی از معماران خبره و جوان. این فرایند، کار را برای شرکت‌­کنندگان سخت می­‌کند. لابی را غیرممکن می‌­کند و هم برگزار کننده و هم جامعه‌­ی حرفه‌­ای معماران را از نیل به اهداف ایشان مطمئن می­‌کند. دیگر اهل حرفه یا برگزارکننده ناکام نخواهند ماند. اثر منتخب، مطلوب و مورد تأیید هر دو طرف است زیرا هردو در داوری مشارکت دارند. این مکانیسم تا حدودی جبران آن قانون عجیب و غریب آئین‌نامه‌ی جامع مسابقات معماری است که حقوق برگزارکننده را نادیده گرفته است. آئین‌نامه‌ای که پیرامون انتشار تصاویر آثار در شبکه‌های مجازی قبل از زمان داوری نیز بعلت به روز نشدن از زمان نگارش(سال‌های ابتدائی دهه‌ی هفتاد خورشیدی) سکوت کرده است.

  1. تیم داوری

تیم داوری جایزه‌­ی ساختمان سال ایران اساساً غیرقابل مذاکره هستند. تعدادی از منتقدین سرشناس معماری و استادان پیشکسوت حرفه که ثابت کرده‌­اند شرافت حرفه را به منفعت­‌های شخصی نمی‌­فروشند. ایشان هریک در یک معیار داوری تخصص دارند. یکی در اجرا، یکی در شناخت از مدرنیته، یکی در نقد و نظریه‌­پردازی، یکی در ژورنالیسم و جریان‌­سازی در معماری، یکی در برگزاری مسابقات معماری و … . این تیم متنوع و عمیق باعث می‌شوند تا فرایند قضاوت به سطح بالایی برسد و از عجله یا سطحی‌نگری جلوگیری شود.‌

  1. فرایند داوری

مکانیزم طراحی شده توسط برگزارکننده برای قضاوت آثار حاصل انتشار ۱۰۱ شماره مجله‌­ی معماری و برگزاری ۳۳ رویداد ملی و بین‌­المللی، از زمان حضور در مرکز مطالعات معماری و شهرسازی ایران تا به امروز است. شجاعانه‌­ترین بخش کار همان قانون بازدید حضوری توسط داوران (حداقل یک مرتبه) و فیلم­برداری و یادداشت‌­برداری ایشان در صورت صلاحدید است. این قانون به خودی خود تمام فتوشاپ‌کاران معماری و کسانیکه اثر معماری را همچون فیلم سینمایی تدوین و پاکسازی می‌­کنند، از حضور در جایزه‌ی ساختمان سال ایران منع می‌­کند. وضعیت مذکور آنقدر در معماری  معاصر ما اسفناک است که در یکی از رویدادهای معماری، در حالی به طراحی یک کافی‌­شاپ در قزوین جایزه داده شد که در همان لحظات، کارفرما در حال تخریب طراحی داخلی کافه و اعمال طرح جدیدتری بود… زیرا طرح قبلی از نیازهای او فاصله­‌ی زیادی داشت!

درحالیکه جایزه بردن از وبسایت‌ها­ی خارجی با قضاوت‌­هایی عجیب و جا زدن آنها به جای جوایز حرفه‌ای مجلات برای فریب افکار عمومی و کارفرمایان در حال تبدیل به تخلفی عرفی شدن است، قانون بازدید از بنا در جایزه‌­ی ساختمان سال ایران به خودی خود بزرگترین گام در توسعه‌­ی معماری ایران است. ، از پاک کردن ستون وسط سالن و ایجاد نورگیرهایی که اصلاً وجود ندارند و حذف همسایه­‌ها و کاشتن درخت و نشاندن دختران بدون رعایت مسائل عرفی ایران بر لب پنجره­‌ی ساختمانی عادی در شهرستانی در ۵۰۰ کیلومتری پایتخت برای فریب داوران توسط پوسترسازان که بگذریم، از نزول معماری به طراحی نما و ایجاد یک نیم­ طبقه‌­ی کنسول شده(!) در مقطع باید خودداری کنیم!

  1. معیارهای داوری

معیارهای داوری جایزه­‌ی ساختمان سال ایران از مسائل ابتدایی مثل حل عملکرد و تطبیق با بودجه گذشته است. ساختمان سال ایران باید جریان معماری در ایران و جهان را تغییر داده باشد، یا حداقل مدعی آن باشد! این ساختمان باید تصور ما و سطح سلیقه­‌ی ما از کاربری خود را ارتقاء بدهد. چیزی که برگزارکننده آنرا توسعه‌ی لبه‌ی معماری نامیده است. این بنا همچنین باید به جامعه خدمت کند. صرف ساختن یک ویلا در لواسان که همسایه‌­ی پشتی آن یک دیوار بتنی اکسپوز را تنها می‌­بیند و هیچ عکسی نیز از آن زاویه منتشر نمی‌شود کافی نیست! طراحی کل بنا توسط معمار یکی از شروط اساسی است. طراحی داخلی یک واحد و یا نما و یا حتی، طراحی داخلی یک واحد به نحو ارزشمند و طراحی دیگر واحدها در سطح بازار قطعاً مورد قبول نیستند.

معمار باید مبارزه کند… مشکل بعضی از معماران معاصر ایران این است که با کارفرما به دلیل نیاز مالی ساخت­ و پاخت می‌­کنند و در عوض با مجلات و مسابقات و داوران و منتقدان و اهل حرفه بر سر القای ارزش­های کاذب به اثر ساده‌­ی خود مبارزه می‌­کنند. ایشان می­‌کوشند یا به یک باند مافیایی یا کلونی وارد شوند یا کلونی خود را بسازند!

  1. رقم جایزه و تک بودن آن

یک جایزه­‌ی ۴۴میلیونی آن هم برای یک برنده که توسط بخش خصوصی تأمین می‌­­شود، جایزه‌­ی ساختمان سال ایران را در برابر فساد مالی ایمن می­‌کند. این جایزه را نمی­شود خرید! نمی­شود برای تقسیم آن مذاکره و لابی کرد. مخارج جایزه از دریافتی‌­های آن تأمین نمی‌­شود و برگزارکننده به لطف بخش خصوصی پشت سر خود می­‌تواند قانون را تا حد غایت آن اجرا نماید. این در حالی است که بعضی از برگزار­کنندگان رویدادهای ایران،  برای تأمین مایحتاج اولیه­‌ی خود دچار مشکلاتی هستند و این احتیاج او را وادار به مذاکره می­‌نماید.

از نظر برگزارکنندگان وقت آن رسیده تا معماری­مان را واقعاً قضاوت کنیم. خصوصاً آن بخشی که مدعی فرهیخته­ بودن و توسعه­‌ی معماری ایران هستند. تا زمانیکه با جدیت و منطق مهندسی کار نکنیم، نتیجه چیزی بیش از آنکه تاکنون بودیم نخواهد بود. شاید استقبال از این مسابقه‌ی سخت اندک باشد اما شگفتا که حتی در این حالت نیز اثر خود را خواهد گذاشت. زیرا حتی با چنین رخدادی، باز هم پیام مسابقه به معماران خواهد رسید… وقت آن رسیده تا آثارمان را واقعی قضاوت کنیم!