بازشناسی تکایای ایرانی: از فرم معماری تا کارکرد فرهنگی نوشته ای از الهه ذوقی حسینی

الهه ذوقی حسینی
پژوهشگر دکترای معماری و عضو هیئت علمی گروه معماری دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد، elahezoghih@gmail.com

چکیده
بناهای مذهبی، نماد تفکر پیروان یک مذهب است. تکایا در ایران کارکردهای متفاوتی داشته و دارای جایگاهی مذهبی و آیینی بوده¬اند. کاربرد تکایا بیشتر برای مراسمات نمایشی، مذهبی و آیینی بوده که تعزیه، نقالی و شبیه خوانی و … از آن هنرها بوده و در تمام طول سال نیز دایر بودند. هم اکنون هنر تعزیه خوانی به دلیل نداشتن مکانی ثابت برای عرضه و پشتیبانی رو به افول گذاشته است. تحقیق پیش رو با در نظر گرفتن این مهم، به بازشناسی فرم و شکل معماری تکایا در ایران و ضرورت احیاء آن به منظور ارائه کارکردهای فرهنگی متناسب با جامعه شیعی ایران پرداخته است. بدین منظور با بهره¬گیری از علم معماری به شناخت فرم و کالبد آنها در کنار بکارگیری تکنیک تحلیل محتوا به عنوان یک رویه عمومی ضمن تحلیل محتوایی کارکردهای فرهنگی و مذهبی تکایا در گذشته و اکنون، در راستای به حداکثر رساندن استفاده از ظرفیت تکایا و به حداقل رساندن کاستی¬ها و مشکلات موجود در ایجاد و استفاده از این فضاها، به دنبال دستیابی به هدف پژوهش و تدوین راهکارهای پژوهشی و اجرایی مناسب با آن باشیم.

واژه‌های کلیدی: تکایای ایرانی، معماری تکایا، کارکرد فرهنگی و مذهبی، تعزیه خوانی، فرم کالبدی

 

 مقدمه
پاسخگویی به نیازهای اجتماعی انسان و تأمین فرصت¬های لازم برای پیوند اجتماعی افراد، مستلزم وجود فضا و قرارگاه کالبدی مناسب است. کالبدی که بتواند زمینه¬ساز ورود و توقف افراد درون فضا باشد. فضاهای عمومی به خصوص فضاهای آیینی از اهمیت خاصی برخوردارند و مردم نیتز مشتاقانه به حضور و مشارکت در چنین فضاهایی پاسخ مثبت داده¬اند [۱]. همچنین علاوه بر ابعاد کالبدی که در حضور و تعامل اجتماعی افراد مؤثر است. پیش¬بینی و خلق رویدادهای اجتماعی است که در عین ایجاد فرصت¬های مشارکت در فعالیت¬های اجتماعی می¬تواند زمینه¬ساز ارتقاء حتس تعلق به مکان نیز باشد [۲]. از این¬رو آیین¬ها به عنوان مجموعه¬ای از آداب، مراسم، نفغات ، حرکات و کلمات و نمادهایی که از دیرباز تاکنون باقیمانده¬اند، گرچه به سبب سیر تاریخ و تأثیر فرهنگ¬های وارد شده، دستخوش تغییرات متعدد و چشمگیری شده¬اند؛ اما هنوز از جایگاه ویژ ه و تأثیرگذاری برای عموم شهروندان در جامعه برخوردارند. در واقع انسانها برای هر ارتباط و گشودن هر راز و دست¬یابی به عمق راز، آئین را پدید آورده¬اند و یا انجام آداب و رسوم منحصر به فرد که برپایه حکمت کشفی، مبتنی بر ذات ستایشی بوده به آئین ورزی میپرداختند. لذا رفتارهای آئینی، نیز نوعی خاص از رفتارها را در بر می¬گیرند که توسط جامعه پذیرفته شده و به گونه¬ای ارتباط افراد آن جامعه را پدیده¬های فرامادی یا ماورا الطبیعه برقرار می¬کنند. بنابراین مراسم آئینی نیز نوعی خاصی از گفتار، رفتار و اعمال منظم است که از آموزه¬های دینی و ماورائی سرچشمه گرفته و یا برای بیان احساسات دینی و مذهبی به کار گرفته می-شود و به دلیل قدمت زیادی که دارند در بیشتر موارد با سنت و تاریخ مردمان یک منطقه پیوند خورده¬اند و جزئی از فرهنگ مردم نیز شده¬اند [۳].

واقعه عاشورا بر ابعاد مختلف زندگی شیعیان تأثیر بسزایی داشته است و به عنوان الگویی برای زندگی و تفکر در باب چگونه زیستن از نظر اخلاقی و از نظر اجتماعی به عنوان عامل وحدت بین اقشار مختلف عمل نموده است. در سرزمین ایران با تفکر غالب شیعی، برگزاری مراسم مذهبی عاشورا، تاریخی طولانی داشته و حتی چنین بیان شده است که عزاداری برای امام حسین (ع) ریشه در فرهنگ ایرانی دارد [۴]. بدین ترتیب حماسه امام حسین (ع) و آنچه مربوط به اوست از جمله مراسم، فضاها، عناصر و ارزش¬ها و حتی مضامین آن به عنوان عامل هویتی- فرهنگی و پایداری شیعیان نقش ایفاء می¬کند [۵].
ایرانیان توجه خاصی به مراسم¬های آئینی خصوصاً مراسم عزاداری دارند و برای جلوه و شکوه چنین مراسمی از آئینی مختلف بهره می¬گیرند. تعزیه¬گردانی و شبیه¬خوانی بعد از دوره قاجار رونق گرفت و ساخت انواع تکایا و حسینیه¬ها برای اجرا و برپایی تعزیه در اکثر شهرهای ایران معمول شد. لذا بررسی فضاهای شهری در ایران بیانگر آن است که بیشتر آنها به دلیل وجود عناصر فرهنگی و مذهبی چون مسجد، تکیه، حسینیه، مدرسه علمیه(حوزه) و نظایر اینها، کارکرد فرهنگی و مذهبی داشته¬اند. به گونه ای که با توجه به پویایی موجود در این عناصر، فضاهای شهری نیز از پویایی اجتماعی برخوردار بوده و بسیاری از مراسم¬های فرهنگی و اجتماعی همچون مراسم عزاداری امام حسین(ع) در این فضاها اجرا می¬شده است. بر این اساس پویایی و کارکرد مراکز فرهنگی و مذهبی با فضاهای شهری پیوند خورده و هویت جمعی و احساس تعلق را برای شهروندان به همراه داشته است. در سوی دیگر مبحث معماری تکایای ایرانی که از ایران شیعی دوره صفویه پا به عرصه وجود گذاشته است مطرح می¬باشد که تا کنون کمتر به آن پرداخته شده است. تحقیق پیش رو با در نظر گرفتن این مهم، به بازشناسی فرم و شکل معماری تکایا در ایران و ضرورت احیاء آن به منظور ارائه کارکردهای فرهنگی متناسب با جامعه شیعی ایران پرداخته است. در واقع هدف این نوشته¬ از یک سو بیان این مطلب است که شبیه خوانی و انواع تأترهای بومی، وسیله¬ای فرهنگی است و تنها یک هدف هنری و کالبدی نمی¬باشد. وسیله¬ای که با شناخت و گسترش آن و نیز استفاده هدفمند از آن می¬توان به تعالی انسان و جامعه کمک کرد. از سوی دیگر احیاء این میراث معنوی که به علت فراموشی در حال از دست رفتن است نیز قابل توجه می¬باشد و در نهایت استفاده از میراث فرهنگی با مقاصد توریستی- فراغتی و بازگو نمودن فرهنگ ایرانی- اسلامی در گوش جهانیان.

 تاریخچه تکایا
در ایران تکیه معانی مختلفی داشت. اولین مدرک ثبت شده از وجود تکیه در ایران به سال ۱۷۸۶ میلادی در استراباد مازندران بر¬می¬گردد. در گویش خاکساریه نخستین خانقاه خود را تکیه می¬نامیدند. در تاریخ کاشان تکایای فراوانی جهت اسکان و پذیرایی از مسافران صوفیان و فقیران وجود داشته است. در زمان قاجار تکیه در اصفهان مفهومی متفاوت یافت به مزار زاهدان و نام آوران در گورستان تخت پولاد اطلاق می¬شد. در اواخر دوره صفوی با رواج تشیع، کاربرد تکیه در ایران به تدریج دگرگون شد و جهت برگزاری مراسم سوگواری در ایام محرم به کار رفتند [۶]. بدین ترتیب تکایا کانون فعالیت¬های فرهنگی گسترده¬ای شد. گذشته از مراسم عزاداری در برخی اوقات به ویژه در شبهای رمضان در تکیه¬ها مناظرات ادبی، جلسات سخنوری و مشاعره نیز برگزار می¬گردید. در دوره قاجار با رونق تعزیه، تکیه در مفهوم امروز آن یعنی محل برگزاری مراسم تغذیه امام حسین (ع) چنان فراگیر شد که دیگر اقامتگاه¬های صوفیان به ندرت به این نام خوانده شد. به نوشته حسین سلطان زاده در این دوره اگر جایی را برای اجرای تغذیه می¬ساختند یا برای نخستین بار جهت این منظور در نظر می¬گرفتند آن را تکیه می¬نامیدند. اوج رونق تکایا از دوره ناصرالدین شاه تا انقلاب مشروطیت یعنی ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳بود. سال¬های نخستین سلطنت ناصرالدین شاه، فقط در شهر تهران ۵۴ باب تکیه بوده است [۷].
از نام تکایا برمی¬آید که بانیان آن¬ها به طور معمول اصناف و یا گروه¬های شهرستانی ساکن پایتخت بودند. آنان گاه بنایی مخصوص تکیه می¬ساختند و گاه خانه خود را آن گونه بنا می¬کردند که در ایام محرم امکان برگزاری مراسم تعزیه را دارا باشد. اهمیت تکیه در زندگی شهری به ویژه در میان پیشه وران به حدی بود که این نهاد افزون بر محل برگزاری مراسم مذهبی محلی برای مباحثه و طرح مشکلات صنفی و اقتصاد می¬گردید.
نگاهی به تاریخ تعزیه نشان می¬دهد که این تراژدی مذهبی ایرانی از سده نهم و آغاز سده دهم، پس از روی کار آمدن صفویان و گرایش شدید آن¬ها به آموزه¬های دینی، رونق یافته است. از آن زمان تاکنون ایرانیان در قلمرو سوگواری و سوگداری همواره به تماشای مجالس تعزیه نشسته‏اند. هنر شبیه خوانی که به عنوان یک هنر ملی در ایران شناخته می¬شود، علیرغم توسعه هنرهای نمایشی نظیر تأتر، سینما و تلویزیون، هم¬چنان مشتاقان فراوانی در داخل و خارج کشور داشته است. با از گذشت بیش از سه دهه از انقلاب اسلامی و این¬که همگان معتقد به امام حسین (ع) و عزاداری برای او و اهل¬بیت می¬باشند، هنوز یک تکیه برای تعزیه و تعزیه خوانی ساخته نشده است. تعزیه خوانان طی این سال¬ها همواره آواره بوده و مکانی ثابت برای اجرای برنامه¬های خود نداشتند. نمایش تعزیه باید در تکیه اجرا شود، در صورتی¬که در تمام این سال¬ها نه تنها اقدام به ساخت تکیه نشده است؛ بلکه تکیه¬های قدیمی نیز تخریب شده و از بین رفته است و این در حالی است که در دوران قاجار تنها در تهران بیش از ۵۰ تکیه وجود داشته است. امروزه شهرها با وجود گستردگی جغرافیایی و جمعیت میلیونی، از نبود یک تکیه فعال رنج می¬برد. این مسأله زمانی عمیق¬تر به نظر می¬رسد که جشنواره¬های نمایشی برگزار شود و یا در ایام سوگواری تعزیه خوانان به دنبال محلی مناسب برای اجرای این نمایش دیرپای مذهبی می¬باشند [۸].

بیشتر بخوانید، بیشتر آگاه باشید!  کارگاه معماری نور/ نورپردازی در معماری و معماری داخلی

 نظام کالبدی- فضایی
ترکیب ساختمان حسینیه ها و تکایای ثابت سکویی در وسط، دو ردیف پلکان دو یا سه تایی در طرفین سکو جهت بالا و پایین رفتن بود در برخی موارد به جای پله در طرفین سکو، از سطوح شیب¬دار استفاده می¬گردید به طوری که اسب می-توانست به راحتی از آن بالا و پایین رود گذرگاه محیط بر سکو نیز جزو عرصه نمایش بود و به طور معمول مکان تاختن جنگ و جدال وقایع فرعی سفرها و گذشت زمان به شمار می¬آمد.
آنچه برای مراسم تعزیه ضرورت داشت، فضایی باز و سرپناهی برای شرکت کنندگان بود [۹]. محوطه محیط بر گذرگاه با شیب کم جایگاه نشستن زنان و کودکان تماشگر بود و غرفه¬ها، طاق نماهای گرداگرد تکیه و حسینیه در یک یا چند طبقه، نیز جایگاه تماشای مردان بود طاق نماهای طبقه همکف مقداری از زمین ارتفاع داشت و دسترسی به آنها هشتی یا کوچه¬های اطراف بود. گاه یکی از این طاق¬نماها برای نشان دادن صحنه¬هایی مهم به کار می¬رفت و گاه یکی از این غرفه¬ها هم سطح زمین و رختکن بازیگران بود [۱۰].
تکیه و حسینیه چند مدخل داشت که برخی ازآنها برای آمد و بیشتر نیز می¬توانست، از سکوی اصلی به انبار یا کاروانسرا پشت حسینیه که مکان نگهداری شتران افراد قافله¬، اسب¬ها و سوارکاران راه برد از طرفی راه ورود هنرمندان از پشت صحنه نیز بود. سکو تابع شرایط اصلی و شکل زمین ساختمان بود و شکل¬های گوناگون داشت. برخی سکوها در اصل سقف آب انبار و برخی دیگر حوضی بود که رویش را پوشانده بودند. تکیه و حسینیه گاه سقف داشت و گاه بی¬سقف بود گاه تکیه¬ای بی¬سقف سکویی با سقف داشت. سقف تکیه از بست¬های چوبی ترتیب می¬یافت که بر جابه جا شدن بود. وجود چادر در روی صحنه به مثابه وجود یک چادر رمزی در برابر یک چادر واقعی و به منزله بیان بصری فضای کلام بود. تکیه و حسینیه در واقع انگاره¬ای بود از دشت کربلا و سکوی آن حلقه سحرآمیزی که در آن فضا و زمان خود به صورت دایره¬ای درآورده و آغاز و پایانی نداشت. آن سکو محل نمایش ممتازی بود که در آن مراسم آفرینش جهان و فدویت مومنان تکرار می¬شد و ابدیت می¬یافت از زمان صفویه به بعد کتیبه¬هایی که مزین به شعار محتشم کاشانی بود زینت بخش تکایا گردید [۱۱].
بناهایی که اختصاصاً برای تکیه ساخته می¬شدند اغلب در مسیر گذر اصلی دو محله را به یکدیگر پیوند می¬دادند. در مراکز محلات شهرهای کویری ایران میادین و تکایا اغلب محصور متقارن و مربع یا مستطیل و یا هشتی ضلعی می¬باشد محصور بودن این فضاها باعث فراهم شدن شرایط اقلیمی به نسبت متعادل در این نواحی گرم و خشک شده است. جهت محصور نمودن فضاهای یاد شده و نیز ایجاد سکوهایی برای زنان و یا سایرین که مراسم را نظاره کنند در گرداگرد این میادین دیواری مرتفع در یک یا دو طبقه احداث گردیده است و اغلب طاق نماهایی در آن وجود دارد.
در بعضی تکایا و حسینیه¬ها مانند امیر چخماق در یزد و حسینیه شاه ولی در تفت دیوار سمت قبله از اهمیت و ارتفاع بیشتری برخوردار است و به صورت پلکانی می¬باشد در تکیه امیر چخماق در یک سمت تکیه دو منار مرتفع نیز وجود دارد که جزء بلندترین منارهای شهر محسوب می¬شود. بدین ترتیب بدنه اصلی همراه با تقارن پلکانی چشم ناظر را به آسمان هدایت می-نماید. این عالی¬ترین شکل تجلی اصل کمپورسیون در فضا شهری ایرانی است. متاسفانه از این تکیه که یکی از دو تکیه مهم موجود در شهر است فقط دیوار سمت قبله آن و بازارچه پشت این دیوار و بخشی از دیوار غربی باقی مانده است. سایر قسمت¬ها در اثر بی¬توجهی طراحان شهری تخریب و آسفالت شده است [۱۲].
اگرچه دسته بندی حسینیه¬ها و تکایا به دلیل تنوع معماریشان است. اما آنها را می توان در چند حالت دسته بندی نمود:

 تقسیم بندی تکایا بر اساس نام شهرستان:
۱- تکیه¬های به نام بانیان ساخته شده مثلا قومیتی یا صنف و یا مهاجران مقیم در شهرهای دیگر ( تکیه کرمانی¬های مشهد) ۲- تکیه که به همت افراد خیر مـأموران تشکیلات حکومتی و رجال سرشناس ساخته شده (حسینیه مجتهد)
۳- تکیه که به سبب مجاورت با مکان خاص شهری اعم از مذهبی یا عمومی ( تکیه هفت ش)
۴- تکیه به نام یک محله خاص معروف شده (تکیه پاچنار)
 تقسیم بندی تکایا بر اساس اقلیم متفاوت:
تکیه در سواحل جنوبی دریای خزر – تکیه حصیر فروشان
تکیه در سواحل جنوبی کشور – حسینیه حیدریه خرمشهر
تکیه در دشتهای فلات- تکیه امیر چخماق حسینیه بزرگ و کوچک در شهرک کویری زواره

 رابطه تکایا با سایر فضاهای شهری
 رابطه تکایا و بازارها
یکی از مشخصات بارز شهرهای ایران مجاوربودن ابنیه مذهبی و تجاری در قلب شهر و یا محله است. به نحوی که این دو بخشی جداناپذیر از هسته مرکزی شهرها و محلات می¬باشند. در این رابطه یکی از نمونه¬های جالب توجه، بازار تحریش در جنوب کوهپایه¬های البرز می¬باشد. در دو انتهای راسته اصلی این بازار نسبتا کوچک، دو تکیه (تیمچه) وجود دارد که به نام-های تکیه بالا و تکیه پایین معروف است. این دو قسمت بازار در طی سال، عملکرد اقتصادی و در دهه محرم عملکرد مذهبی دارند. تکیه بالا از رونق اقتصادی بیشتری برخوردار است و مجاور امام زاده صالح می¬باشد و در تکیه پایین در سمت شرق بازار قرار دارد. در دهه محرم مغازه های گرداگرد هر دو تکیه تعطیل و مجالس سوگواری بر پا می¬شود. هر دو تکیه دارای بام شیروانی خرپای چوبی می¬باشد و بدین لحاظ در طی زمستان¬های بسیار سرد تجریش و نیز در سایر ماه¬های سال، تبادل حرارتی کم¬تری بین فضای داخل و خارج این تکیه¬ها صورت می¬گردد.

بیشتر بخوانید، بیشتر آگاه باشید!  هستی شناسی و فضا

 رابطه حسینیه¬ها و تکایا با مساجد
حسینیه¬ها به عنوان محل برگزاری مراسم آغاز و پایان حرکت دسته¬های عزادار و مراسم تجمع ماه محرم، در سایر ایام نیز همواره از اهمیت، ارزش و تقدس شایان توجهی در میان ایرانیان برخوردارند و تکایا و خانقاه¬ها نیز در کنار آنها به عنوان مراکز مذهبی، بناهای کالبدی مبتنی بر فرهنگ اسلامی هستند. این مکان¬ها، مفصل¬های شبکه معابر هستند که بر سر راه دسته-های عزاداری به عنوان نشانه¬هایی از نظر فیزیکی، نقاط مکث و از نظر معنوی، فضایی متذکر هستند که مردم را با واقعه عاشورا پیوند می¬دهند و موقعیت آنها باعث پیوند عناصر شهری همچون مراکز محلات می¬شود.
اولین بنای کالبدی تأثیرگذار بر سیمای کالبدی شهر، پس از ظهور اسلام و همچنین عمده¬ترین عنصر کالبدی شهرهای اسلامی، مسجد می¬باشد. در تاریخ، اولین مسجد اسلامی در مدینه، دارای کارکردهای متعدد سیاسی، عبادی، نظامی، اجتماعی و آموزشی بود؛ اما به تدریج کارکردها از یکدیگر تفکیک گردید و به شکل فضاهای خاص کالبدی از قبیل: مدارس، دارالخلافه، تکایا، حسینیه¬ها، مساجد و سایر موارد پرداخته شد و هر یک از این بناها، خاستگاه وظایف خاصی شدند. اما به طور حتمی حسینیه¬ها و تکایا معمولا همجوار مساجد ساخته می¬شدند.

 رابطه تکایا و خانقاه
اهمیت تکیه در وجود صحنه برای اجرای مراسم سوگواری، قطعیت می¬یابد. اصطلاح تکیه برای دو نوع بنای متفاوت، خانقاه و تکیه بکار می¬رود. ارتباط میان خانقاه و تکیه نخست، تماشاخانه¬ای بود که هر از گاهی در مجاورت خانقاه ساخته می¬شد و در آن صورت، کل مجموعه، تکیه یعنی جایی برای تشریفات به حساب می¬آمد. در واقع این مفهوم جنبه¬های مهمی را در تاریخ پیدایش تکامل معماری تکیه روشن می¬سازد. خانقاه¬ها از زمان¬های دور به علت وجود تکیه در جوارشان، معروف بودند و به طور معمول صوفیان و دراویش در آن جا گرد هم می¬آمدند و به اجرای مراسم خاص خود می¬پرداختند.
بعد¬ها که مذهب و تصوف در هم آمیخت، خانقاه برای اجرای مراسم مذهبی نظیر روضه خوانی، سینه زنی، عزاداری و شبیه-خوانی مورد استفاده قرار گرفت. صوفیان در مراسم عزاداری و دسته روی¬ها که به گونه¬ای زیارت قبور اولاد علی به ویژه امام حسین(ع) را مد نظر داشت، نقشه بر جسته و مهمی به عهده گرفتند و خانقاه¬ها به نشانه مقابر آل علی(ع) در مسیر دسته روی به صورت مراکز مهم در آمدند. در دوران فتحعلی شاه (۱۸۳۴-۱۷۹۷ م) نخستین تکیه¬های ثابت ساخته شدند.

 میدان، تکیه و حسینیه
در گذشته بخش جدایی¬ناپذیر از کالبد فیزیکی اغلب شهرها و روستاهای کشور ما، فضاها و بناهایی بنام میدان، این فضاهای شهری، مکانی جهت برگزاری مراسم مذهبی و بخصوص مراسم عزاداری ماه محرم مانند: تعزیه، نوحه خوانی، روضه خوانی، سینه زنی، وعظ و خطابه و در برخی موارد مجالس ختم، سالگرد و همچنین شترکشون عید قربان، به شمار می¬آمده است.
عملکرد مذهبی میدان، تکیه و حسینیه، کم و بیش یکسان بوده بنابر این مراسمی که در این مکان¬ها صورت می¬گیرد نیز مشابه می¬باشد؛ اما در مناطق مختلف کشور، یکی از این سه اسم بیش از بقیه، مصطلح است. در شهرهایی مانند تهران، اصفهان، کرمان، کاشان، سمنان، آمل و بابل، نام تکیه و در شهرها دارا نظیر یزد، نائین، نفت شیر، اردبیل، خرمشهر و بندر لنگه، نام حسینیه رایج می¬باشد. در بعضی از شهرهای حاشیه کویری مانند کاشان و یزد علاوه بر کلمات تکیه و حسینیه از نام میدان نیز استفاده می¬شود؛ زیرا در این شهر ها تکیه و حسینیه جنبه فضای شهری داشته و عملکرد یک میدان را دارا می-باشد. در شهر کویری میبد در استان یزد فقط از نام میدان استفاده می¬گردد و این فضا دارای کارکردی ارتباطی، اجتماعی، تجاری، ورزشی، نظامی یا ترکیبی از دو یا چند کارکرد مزبور بوده است.

نمونه تکایای ایرانی
مجموعه بناهای تاریخی امیر چخماق یزد شامل بازار، تکیه، مسجد، آب انبار می¬باشد که قدمتشان به دوره تیموریان (قرن۹ هجری) برمی¬گردد. ساختمان بنای امیر چخماق، ورودی بازارچه و بخشی از حسینیه ای که در قرن ۱۳ هجری بنا شده است. حسینیه امیر چخماق توسط یکی از فرمانروایان یزد خراب شد که هم اکنون این بنا در حال بازسازی و تبدیل دوباره به حسینیه می¬باشد. در تکیه امیر چخماق، در یک سمت تکیه دو مناره مرتفع نیز وجود دارد که جزو بلند ترین مناره های شهر محسوب میشود. همچنین این میدان تا پیش از شاهنشاهی پهلوی مانند برخی دیگر از میدان ها گورستان شده بود و پاره ای از مردم برای فرخندگی حسینیه، مردگان خود را در آن جا دفن می کردند. از آغازین سال های این سده، از انجام این کار جلوگیری شده و گورها ویران گردید و دوباره میدان شد. تکیه امیر چخماق در وسط میدان بزرگ امیرچخماق یزد قرار دارد و از ساخته¬های دوره قاجاریه در سال ۱۲۹۶ ه. ق است. در قرن نهم هجری، بازاری که سر در آن به میدان مرتبط می¬گردید در کنار این بنا ساخته می¬شود. در سال ۱۲۹۶ ه. ق حاجی ابوالقاسم رشتی بنای بزرگ و زیبایی به اسلوب تکایای یزد با دو مناره، در این میدان و مدخل ورودی بازار می¬سازد. این بنا امروزه به تکیه امیر چخماق معروف شده و از آثار دیدنی یزد به شمار می-آید. این بنا در میانه دارای سردری مرتفع با دو مناره زیبا بر روی جرزهای طرفین، و غرفه¬هایی دو طبقه، در دو طرف سردر می¬باشد (غرفه های مجاور سر در در سه طبقه ساخته شده¬اند). این غرفه ها در ایام سوگواری مورد استفاده عزاداران قرار می-گیرد. بنا دارای تزئینات کاشیکاری، کتیبه نگاری و کاربندی است [۱۳].

شکل ۲- نمایی از میدان و تکیه امیر چخماق یزد

 

تکیه دولت
گرچه در مورد تاریخ دقیق ساخت تکیه دولت، نقل قول¬های متفاوتی وجود دارد؛ اما مشهور آن است که تکیه دولت با فرمان ناصرالدین شاه در سال ۱۲۴۸ خورشیدی برابر با سال ۱۲۸۴ هجری- قمری و با مباشرت دوستعلی¬خان معیرالممالک که در آن زمان سرپرست ضرابخانه شاهی بود، ساخته شده است. این بنا در ضلع جنوب شرقی باغ گلستان و در جنوب غربی شمس العماره و روبه روی مسجد شاه قرار داشته.

 

شکل ۳- موقعیت تکیه دولت در مجموعه میدان ارگ

ساختمان تکیه دولت به صورت گرد و مدور و محیط بر محوطه وسیعی ساخته شده است. قطر تقریبی آن را شصت متر و ارتفاعش را حدود بیست و چهار متر و مساحتش را درهزار و هشتصد و بیست و چهار متر مربع ذکر نموده¬اند. این ساختمان در اصل سه طبقه و همراه با سردابه عظیمش چهار طبقه داشت و تمام عمارت با آجر تقریبا سفید ساخته شده است. شکل کلی بنای تکیه دولت از بیرون به صورت منشوری ۸ ضلعی بود که در داخل به یک استوانه کامل با قطر میانی حدود ۶۰ متر تبدیل می شد.


تکیه دولت سه ورودی داشت:
ورودی اول برای ورود مردان تعبیه شده بود. ورودی دوم از سمت میدان ارگ که برای زنان تعبیه شده بود. سردری جناغی و شش مناره کوچک در دو طرف بوده که با کاشی¬کاری معلقی پوشیده شده بود و ورودی سوم راهرو پر پیچ و خم و تاریکی بود که قسمت شاه نشین تکیه را به ضلع جنوبی کاخ گلستان وصل می¬کرد و شاه برای ورود به تکیه از آن می¬گذشت. در وسط صحن تکیه، سکویی گرد به شعاع تقریبی نه و نیم متر و ارتفاع تقریبی یک متر وجود داشت. در دو طرف سکو، دو پلکان سه پله¬ای قرار داشت. دور سکو، محوطه ای به عرض تقریبی شش متر برای عبور اسب¬ها و دسته¬های موسیقی منظور شده بود. این تکیه، پس از مشروطه با نفوذ و تأثیر فرهنگ و هنر غرب بر کشور و پیدایش تأتر جدید در ایران، ارزش و اهمیت پیشین خود را از دست داد. حتی گاهی مراسمی غیر از اجرای تعزیه نیز در آن برگزار شد. تکیه دولت، عظیم¬ترین نمایشخانه تاریخ ایران ۱۳۲۵ خورشیدی بود که به منظور ساخت بانک ملی شعبه بازار، آن را خراب و بیشتر عرصه آن زیربنای بانک گردید.

بیشتر بخوانید، بیشتر آگاه باشید!  کارگاه‌های موسیقی JSM

تکیه تجریش: این بنا در جنب میدان و بازار تجریش واقع شده و بنای اولیه آن از آثار دوره قاجاریه است که بعدها تعمیرات و تغییراتی در آن صورت گرفته است. نقشه تکیه مشتمل بر فضای میانی مستطیل شکل با گوشه¬های پخ شده است که در اضلاع آن ساخته شده است. فضای میانی در ابتدا با استفاده از ستون¬های چوبی و پایه ستون¬های سنگی نقش¬دار، مسقف شده که در سال¬های اخیر ستون¬های فلزی و پوشش تیر چوبی و حلبی (به صورت شیروانی) جایگزین آن شده است. بنا ویژگی معماری خاصی ندارد. فضای میانی تکیه تجریش در ایام عزاداری به عنوان تکیه و در دیگر ایام به عنوان محل کسب مورد استفاده قرار می¬گیرد.

تکیه نیاوران: این بنا در منطقه نیاوران تهران، خیابان قنات شمالی واقع شده و بنای اولیه آن در سال ۱۲۳۷ ه. ق به دستور ناصرالدین شاه ساخته شده است. بنای تکیه مشتمل بر صحن میانی مستطیل شکل با گوشه¬های پخ شده است که در چهار ضلع آن طاق نماها و غرفه¬هایی در دو طبقه ساخته شده است. فضای میانی تکیه، در اصل رو باز بوده و تنها به هنگام مراسم با چادر مسقف می¬شده است؛ اما بعدها و در حدود نیم قرن پیش، با کمک افراد خیر و استادانی چون “استاد حسن بخارا” با پوشش شیروانی مسقف شده است. این تکیه در دوره پهلوی مرمت و در سال ۱۳۶۱ نیز سقف آن تعمیر شده است.

 نتیجه گیری
در حالی¬که همه ساله جشنواره‏های نمایشی گوناگونی در سرتاسر دنیا برگزار می¬شود و تمامی کشورها با استفاده از هنرهای نمایشی، برای دست¬یابی به اهداف فرهنگی- اجتماعی خود، در سطح ملی سود می¬برند، در جهان امروز که کشورها تلاش می‏کنند تا استقلال فرهنگی و فکری خود را حفظ نماید و فرهنگ و عقاید خود را به گوش دیگر جهانیان برسانند، اجراهای نمایشی از شناخته¬ شده¬ترین ابزارهای موجود برای صدور و معرفی فرهنگ ملی به جهانیان است. باید به این حقیقت واقف بود که صدور فرهنگ زنده و پویا، جدا از صدور کالا و دست¬یافتن به بازارهای جهانی نمی¬باشد. در همین راستا کشورهای زیادی در دنیا با استفاده از آداب و رسوم و فرهنگ ملی¬شان، جشنواره‏های گوناگونی برگزار می‏کنند، از قبیل: نمایش¬های متحرک و کاروان¬های نمایشی که به طور عمده در کشورهای شرق آسیا برگزار می¬گردد، جشن¬های مربوط به روزهای خاص کشت و برداشت محصولات مختلف کشاورزی، نمایش¬های خیابانی و نیز ورزش¬های خاص ملی که در سطح شهرهای مختلف اروپا و آسیا برگزار می¬شود. این¬چنین، کشورها سودهای کلانی را از طریق توریست جذب می¬نمایند. با توجه به مطالب فوق، این سؤال مطرح می¬گردد که، چرا در کشور ما که این¬چنین کاروان¬های نمایشی به صورت خودجوش در ایامی خاص برگزار می-گردد، چنین نگرشی وجود ندارد؟ بیم آن است که این نمایش¬ها به علت عدم وجود برنامه¬ریزی، نادیده انگاشته شدن و تکرار گونه¬های گذشته، کم¬کم رنگ کهنگی و رخوت بگیرد. چرا چنین سرمایه¬ای را که می¬توان از آن به عنوان یکی از میراث¬های فرهنگی کشور در جهت اهداف گوناگونی چون توسعه فرهنگی، حفظ میراث فرهنگی، صدور فرهنگ ملی- مذهبی و نیز جذب سرمایه و توریست استفاده هدفمند نمود به فراموشی سپرده شده است؟ در حالی¬که کتابخانه مرکزی واتیکان نسخ کامل تعزیه ایران را دارا است. چرا هیچ¬گونه تلاشی در جهت حفظ و احیای این نسخ نمایشی صورت نمی¬گیرد؟ مگر نه این تعزیه روزگاری وجود نداشته و خود ساخته روح، ذهن و دست همین مردمان است، پس چرا بسان امری مقدس با آن برخورد می¬شود و هیچ کوششی در جهت تازگی و طراوت آن صورت نمی¬پذیرد؟ راه¬های احیاء شبیه خوانی چیست؟ آیا با تغییر و استفاده از ساز و آلات جدید می‏توان به آن تازگی بخشید؟ آیا باید نمایشنامه¬های تازه نوشت و مفاهیمی جدید به آن وارد کرد؟ آیا تکایا باید همیشه به همان‏گونه قدیم ساخته شوند و استانداردها و نیازهای جدید در آن رعایت نگردد؟ مگر نه این که تکایای قدیم با نیازهای قدیم مطابقت داشته و برای نیازهای آن زمان به روز بوده است. آیا فقط اجراهای نمایشی، محدود به ایام خاصی می¬شود و نمی¬توان آن¬ها را در تمامی ایام سال برگزار نمود؟ این در حالی است که شبیه خوانی در ترویج فرهنگ ملی ما نقش به سزایی دارد. اجرای آن در نواحی مختلف جهان می¬تواند نوعی دیپلماسی جدید را به همراه داشته باشد، به عبارتی سیاست و دیانت ایرانی می¬تواند در قالب تعزیه به کشورهای خارجی معرفی شود و موجبات گسترش فرهنگ و اعتقادات ایرانی که ریشه در مکتب اسلام و تشیع دارد، فراهم گردد.

مراجع[۱] Ghel,J., Life Between Building Using Public Space, Van Nostrand Reinhold, New York, 1987. Gehl, J., Public space, public life, Copenhangen: Danish architectural press, 2004.[۲] Lennard & Lennard., Public life in urban places, Godlier, Southampton, 1984.[۳] مؤیدی، م.، “بررسی نقش و تأثیر فرهنگ و آیین بر پایداری اجتماعی فضاهای عمومی شهری بومی (ارائه سیاستها و راهبردها)”، مشهد، کنفرانس معماری و شهرسازی و توسعه پایدار با محوریت از معماری بومی تا شهر پایدار، ۵ دی ماه ۱۳۹۲٫[۴] امین زاده، ب.، “حسینیه¬ها و تکایا بیانی از هویت شهرهای ایرانی”، نشریه هنرهای زیبا، شماره ۶، ۱۳۷۹٫[۵] غلامی، گ.آ.، قهرمانی، ه.، تعامل مراسم، مناسک و آیین¬ها با کالبد شهر (نمونه موردی: مراسم عزاداری ایام محرم و صفر در بافت قدیم مشهد)، مشهد، سومین کنفرانس برنامه¬ریزی و مدیریت شهری، ۳۱ اردیبهشت و ۱ فروردین ۱۳۹۰٫[۶] شهیدی، ع.، “دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه”، در کتاب تعزیه، آئین و نمایش در ایران، ترجمه: داود حاتمی، صص ۶۶-۹۶، انتشارت سمت، ۱۳۸۴٫[۷] سعدوندیان، س.، “عدد ابنیه، شمار نفوس از دارالخلافه تا تهران ۱۲۳۱- ۱۳۱۱ خورشیدی”، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰٫[۸] بلوکباشی، ع.، “تعزیه خوانی، حدیث قدسی مصائب در نمایش آئینی”، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۳٫[۹] مهردوست، الف.، نقش اجتماعت مذهبی بر شکل¬دهی فضاهای جمعی شهرهای سنتی، همایش ملی معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی، مشهد، ۱۹ و ۲۰ بهمن ۱۳۹۱٫[۱۰] فلاندن، الف.، “سفرنامه”، تجمه: حسین نورصادقی، تهران، ۱۳۲۴٫[۱۱] چلکووسکی، پ. ج.، “تعزیه، نمایش بومی پیشرو در ایران”، در کتاب تعزیه، آئین و نمایش در ایران، ترجمه: داود حاتمی، صص ۷-۲۴، انتشارت سمت، ۱۳۸۴٫[۱۲] ذوقی حسینی، الف.، “معماری تکایای ایرانی”، چاپ اول، انتشارات طحان، ۱۳۹۱٫[۱۳] پیترسون، س.، “تعزیه و هنرهای آن، در کتاب تعزیه”، آئین و نمایش در ایران، چلکووسکی، پ. ج.، ترجمه: داود حاتمی، صص ۹۷- ۱۱۷، انتشارت سمت، ۱۳۸۴٫

 

 

۱۳۹۷-۶-۳۱ ۰۲:۰۳:۵۶ +۰۳:۳۰ ۳۱ شهریور ۱۳۹۷|نقد و نظریه دسته بندی ها|برچسب ها: , , |