ابطال آرای داوران، ابطال آثار شرکت کننده، ابطال برندگان در حالی که داورانی که ایشان را منتخب کرده بودند بیانیه ننوشته باشند، صدور بیانیه و نه صورتجلسه‌ی داوری، عدم تشخیص هیچ یک از طرح‌ها به عنوان برنده، حتی عدم صلاحیت برای راهیابی به مرحله‌ی دوم. این مفاهیم در ظاهر شبیه به یکدیگر هستند اما باید آگاه و روشن باشید که اینها کاملاً متفاوت هستند. این یادداشت می‌کوشد تا شما را از خطر برداشت سطحی از قضاوت‌های معمارانه که این روزها در فضای مجازی و حقیقی رایج است، آگاه سازد.


در شهریور ۱۳۹۵ برگزارکننده‌ی دوسالانه‌ی ملی معماری، شهرسازی و طراحی داخلی ایران، داوری داورانی که خود برگزیده بود را باطل اعلام نمود. این در حالی بود که ایشان جشن اختتامیه را برگزار و حتی پول برندگان را که بیش از ۵۰۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال بود را پرداخت کرده بودند. اما داوری باطل اعلام شد، داوری مجددی برگزار شد با تیمی جدید و در نهایت برندگانی جدید معرفی شدند. واضح است که برخی نسبت به این اقدام موضع مثبت یا منفی گرفتند اما به نظر می‌رسید اغلب کسانیکه از ومضع منفی با موضوع برخورد کردند، بیشتر دلایل احساسی داشتند تا منطقی و قانونی. مثلاً بودند افرادی که می‌گفتند شأن معماران خدشه دار شده است یا باید حرمت ریش سفید داوری را نگه داشته می‌شد. اما خب قانون با کسی شوخی ندارد و ریش سفید و شأن افراد را نیز در چارچوب حدود اصول خودش می‌سنجد. برگزارکننده نیز به قانون توجه داشت و نه مصلحت! ایشان برندگان داوری دوم را به عنوان برندگان اصلی معرفی نمود و آثارشان را در ویژه‌نامه‌ی دوسالانه و کتاب دوسالانه منتشر نمود. او همچنین این آثار را در وبسایت دوسالانه درج نمود و تقریباً رد برندگان قبلی را کاملاً محو نمود. برگزاکننده‌ی دوسالانه حتی می‌توانست جوایز نقدی و لوح و تندیس برندگان را نیز از ایشان پس بگیرد اما به دلیل جوانی برندگان گذشت نمود. آیا این اعمال قانونی و صحیح بود؟ قطعاً آری! بعدها مشخص شد که داوران مسابقه‌ی طراحی مدرسه‌ی شش کلاسه در جیرفت پس از اتمام جلسه‌ی داوری هیچ بیانیه‌ای ننوشته بودند. در حالی که باید می‌نوشتند. آنها به درخواست‌های برگزارکننده بی‌توجهی کرده بودند و برگزارکننده نیز به دلیل کمبود وقت و اعتمادی که به داوران خود داشت، جشن را برگزار و حتی برندگان را بدون اینکه بیانیه‌ای از داورانش گرفته باشد معرفی و تقدیر کرده بود! هنگامی که پس از اعلام نتایج، اعتراضات به طرح‌های منتخب بالا گرفت، حساسیت برای صدور بیانیه نیز بیشتر شد و با توجه به عدم صدور بیانیه، حسب عرف و قانون و منطق، داوری‌ها باطل اعلام شد. برگزارکننده حتی بارها تأکید نمود که از آنجا که قصد او ساخت بنا بوده است، از همان برندگان داوری اول که باطل شد، قبل از ابطال، درخواست جزئیات فنی و فاز دو اثر را داشت که چیزی به دستش نرسیده بود. یعنی آنقدر آثار منتخب با منطق طراحی و معیارهای مسابقه فاصله داشت که حتی خود برندگان از ارائه‌ی فاز دو عاجز بودند. همانگونه که داوران در نوشتن بیانیه مشکل داشتند(یا شاید هم تمایلی به نگارش نداشتند.). خصوصاً اینکه برگزار کننده به خوبی فرق بین بیانیه و صورتجلسه را می‌دانست. بیانیه، متنی مشخص و شفاف در علت چرایی انتخاب‌ها، برای ارائه به برگزارکننده و مخاطبین از سوی داوران و امضاء شده است، در حالیکه صورتجلسه تنها لیست کدهای برندگان است بدون ذکر توضیحات کافی که داوران به امضا رسانده‌اند. داور باید به برگزارکننده و مخاطبین توضیح دهد که چرا انتخاب کرده است و پاسخگو باشد و این چیزی است که تا قبل از جیرفت چندان شفاف نبود. اگر داور بیانیه را به صورتی منطقی نوشتو ارائه نمود، آن وقت انتخاب داوران قابل دخل و تصرف نیست که منطقی هم هست. اگر داوران بیانیه‌ای نوشتند و برگزارکننده بهانه تراشی کرد و آثار منتخب را مطابق با معیارهای تعریفی خود و نیازش نداشنت، باید رکن سومی به مسئله وارد شود و قضاوت کند که آیا بیانیه صحیح و مطابق با واقعیت آثار انتخابی است یا خیر. البته تأکید می‌گردد که در جیرفت، داوران اساساً بیانیه‌ای ننوشته بودند که کار بدین جاها برسد و برندگان مسابقه‌ای که داورانش بیانیه ندهند به خودی خود باطل هستند!

تا قبل از مسابقه‌ی جیرفت یا داوران به نحوی مناسب (حال چه با ارایه‌ی بیانیه‌ی شفاف و صحیح و چه با همان صورتجلسه‌ی نصفه و نیمه) به وظایف خود عمل می‌کردند یا برگزارکننده از وظایفش و تحویل جوایز شانه خالی می‌کرد. بعد از مسابقه‌ی جیرفت مشخص شد که گاهی برگزارکننده پای کار است و این نظام فکری معماران در مقام داوری و شرکت کننده است که مشکل دارد. حقیقتی تلخ برای معماران ایرانی که هنوز به رویای ۵ دهه پیش خود را آوانگاردهای جامعه می‌دانستند. موضوع بیانیه و صورتجلسه هم چندان شفاف نبود. چه بسیار مسابقاتی که صورتجلسه به جای بیانیه به خورد برگزارکننده و شرکت کنندگان شکست خورده داده شد! و هیچکس هم نفهمید چرا منتخبین برنده شده‌اند؟ به چه دلایلی، بصورت منطقی و شفاف، فلان طرح برنده شد و طرحی دیگر حذف شده است! برگزارکننده‌ی دوسالانه این مرزها را با شجاعت خود روشن نمود و در بیانیه‌ی ابطال ارای خود نیز با صراحت از قانون استفاده نمود. قانونی که برخی حتی یکبار هم آنرا کامل نخوانده بودند! اما ادعای سالها قضاوت معماری داشتند!(این را از غافلگیری برخی که بعدها جزئیات را خواندند می‌شد فهمید!)

 

بیانیه‌های ابطال آرای داوران(مآخذ: سایت مؤسسه‌ی هنرمعماری)

 

اما در باب مسابقه‌ی شهید حججی اتفاقی بد افتاده است که با مسابقه‌ی جیرفت قابل مقایسه نیست.

در نیت خیر برگزارکنندگان مسابقه‌ی طراحی یادمان شهید حججی تردید ندارم. اما در اینکه همه‌ی صداهای معترض صرفاً به دلیل اتفاق رخ داده در پایان مسابقه بلند شده باشد شک دارم. شک من وقتی تبدیل به یقین می‌شود که می‌بینم برخی به خود شهید حججی، به سابقه‌ی برگزارکننده، به موضوع مسابقه و به خیلی از چیزهای عمیق‌تر و حتی بی‌ربط‌تر از خود مسابقه حمله می‌کنند. گویی بهانه‌ای به دست کسانی داده‌ایم که با اصل نیت شهید حججی و مفاهیم ارزشی‌ای از این دست مشکل دارند!

داوران مسابقه‌ی شهید حججی غافل هستند؛ با اینکه استادانی به نام هستند. واقعیت این است که به هر حال مسابقات یک عرفی دارند که باید برندگان آن معرفی شوند. اینکه هیچ اثری شایسته رتبه اول نبود، یا مسائلی از این دست خیلی معقول نیست. به هر حال آثار ارسالی به دبیرخانه مسابقه همین آثار بودند و بضاعت شرکت کنندگان در همین حد بوده است و برگزارکننده باید برندگان را معرفی نماید و جوایز را نیز بدهد. حال اگر طرحی در شأن اجرا نیست، یا باید یک مسابقه‌ی دیگر برگزار نماید یا اساساً کار را به هنرمندان و دفاتری که قبول دارد سفارش بدهد.

 

قانون که به جای خود، عرف مسابقات و عقل عدالت‌جو بالاترین قانون است. متأسفانه برخی قانون را از مردم و معماران پنهان می‌کنند تا چیزی که خود می‌پسندند به جای قانون نشان بدهند.

 

بیانیه‌ی داوران در علت چرایی رد ۳۰۰ طرح ارسالی به شرح ذیل بوده است. ناگفته نماند که این متن ابتدا به صورت غیررسمی و در فضای شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و سپس در وبسایت رسمی برگزارکننده درج گردید:

جلسه داوری مسابقه ملی یادمان سر بلند پاسداشت مقام شهید والا‌مقام محسن حججی در تاریخ ۷/۸/۹۶ برگزار شد. هیئت داوران متشکل از آقایان طاهر شیخ الحکمایی، هادی عرب نرمی، محمد بهرامی و مسعود نجابتی پس از بررسی ۳۰۰ طرح رسیده به دبیرخانه با توجه به ویژگی‌های ذکر شده در فراخوان مسابقه که عبارت بودند از: - طراحی خلاقانه - اشاره مستقیم به شهید حججی - همه ‌فهم بودن و جذابیت برای مخاطب عام - پرهیز از طرح های انتزاعی - قابلیت اجرا در میادین شهر متاسفانه هیچ یک از طرح ‌ها را مطابق شرایط اعلام ‌شده ندانست و بر همین اساس طرحی برای حضور در مرحله دوم انتخاب نشد. لازم به ذکر است به زودی کتابی شامل منتخبی از طرح های رسیده به دبیرخانه منتشر خواهد شد و در اختیار شرکت‌کنندگان قرار خواهد گرفت. با سپاس از حضور و شرکت هنرمندان، استادان و دانشجویان ارجمند در مسابقه ملی یادمان سربلند. طاهر شیخ الحکمایی دبیر مسابقه ملی یادمان سربلند

واضح است که اساساً این بیانیه باطل است. داوران باید از بین آثار به هر حال سه طرح برتر را انتخاب نمایند. اما ایشان می‌توانند اذعان کنند که هیچ یک از اثار در شأن اجرا نیستند. یا باید اصلاح گردند. یا بهتر است کدام طرح اجرا شود. اما عدم تشخیص هیچ یک از اثار به عنوان برنده تخلف محض است. چندی بعد که این بیانیه منتشر شد و اعتراض‌ها بالا گرفت. یکی از داوران محترم سعی بر شفاف نمودن ماجرا نمود. او متنی در رسانه‌ها منتشر نمود. متن ارسال شده به وبسایت هنرمعماری آنلاین از سوی جناب دکتر مسعود نجابتی، مدیرعامل گروه تجسمی روایت فتح به شرح ذیل می‌باشد:

بسم الله النور در خصوص اعلام نتیجه داوری فراخوان سربلند و سوالات مطرح شده، توضیحاتی تقدیم می‌گردد. نخست آنکه هدف بنیاد فرهنگی روایت فتح از برگزاری چنین فراخوانی، خلق اثری هنری، فاخر و درخور شأن و مقام والای شهدای عزیز مدافع حرم، خصوصاً شهید محسن حججی به منظور نصب در فضای مناسبی در شهر تهران بود. لذا به‌منظور تحقق این هدف، از وجود شاخص‌ترین چهره مجسمه‌سازی انقلاب برای دبیری این رویداد و همچنین ترکیب پیشنهادی هیأت محترم داوران بهره گرفتیم. به‌رغم استقبال فراوان و پرشور هنرمندان عزیز و مشارکت در خلق آثار، متأسفانه در مرحله نخست، این‌ هدف محقق نگردید و هیئت داوران اثری را مطابق شروط مندرج‌ و تاکید شده در فراخوان تشخیص نداد. تعداد بسیاری از آثار رسیده به دبیرخانه در زمره آثار انتزاعی قرار داشتند، حال آنکه تأکید فراخوان بر پرهیز از کار انتزاعی بود. عدم اشاره مستقیم بعضی از آثار به شهید حججی و عدم خلق آثار نمادین که از ویژگی‌های قید شده در متن فراخوان بود دومین عاملی بود که باعث شد برخی آثار از دور قضاوت خارج شوند. سومین عامل حذف آثار پرداختن به طراحی میدان و فضای محیطی آن بود که اصلا از موضوع فراخوان خارج بود. گفتنی است آثار ارائه شده می‌بایست صرفاً از لحاظ ویژگی یک اثر سه بعدی و زوایای دید حجمی آن مورد بررسی و ارائه قرار می‌گرفت نه طراحی میدان (البته لازمه این کار مشخص نمودن میدان بود در حالی‌که در فراخوان به میدان خاصی اشاره نشده بود). و در نهایت انتظار دیدن یک اثر خلاق و بدیع عامل دیگری بود که معدود آثار حجمی حاضر در داوری را به مرحله بعدی راه نداد. تصور بر این است که نکات تنظیم شده در فراخوان به دقت مطالعه نگردیده و شرایط و ویژگی‌های عنوان شده در بسیاری از موارد رعایت نشده است. همچنین معتقدیم رعایت دومرحله‌ای بودن مسابقه از سوی هنرمندان می‌توانست در خلق و نحوه ارائه آثار، بسیار تأثیر داشته باشد. نگاه و باور ما این بود که اثر برگزیده باید ویژگی‌های لازم و حرفه‌ای را برای نصب در شهر داشته باشد؛ چرا که جامعه و مخاطبان حرفه‌ای و تاریخ آن را قضاوت خواهند کرد. ما به این فراخوان هرگز نگاه جشنواره‌ای و تبلیغی نداشتیم و چون برای رسیدن به این هدف مصمم هستیم، در حال بررسی راه‌های دیگر از جمله سفارش اثر به استادان این رشته‌ایم. در پایان وظیفه خود می‌دانم به نمایندگی از گروه تجسمی روایت فتح از تمام هنرمندانی که در این فراخوان شرکت نمودند تشکر کنم و یادآور شوم که به پاس این تلاش هنرمندانه و ثبت این رویداد، سعی داریم که این آثار را ان‌شاالله در مجموعه ای گردآوریم و منتشر کنیم.

با تقدیم احترام مسعود نجابتی مدیرعامل گروه تجسمی روایت فتح

 

اول اینکه جناب نجابتی گرامی مرقوم فرموده‌اند که « ما به این فراخوان هرگز نگاه جشنواره‌ای و تبلیغی نداشتیم » اساساً موضوعی خارج از بحث اصلی است. مگر کسی با تبلیغی بودن مشکل دارد؟ اصلاً هیچ تبلیغی هم نشده است، به هرحال به اذعان خود برگزارکننده ۳۰۰طرح ارسال شده است. این نیم خط اساساً بحثی انحرافی است.

جناب نجابتی که از استادان حرفه هستند در ادامه تصدیق نموده‌اند که ایشان و همکاران در پی راه حلی جدید برای موضوع هستند. این اقدام اصلاً اشکالی ندارد به شرطی که گام قبلی و حق و حقوق شرکت کنندگان ادا شود. برگزارکننده پس از پرداخت جوایز برندگان می‌تواند صدبار دیگر مسابقه بگذارد، یا اصلاً دیگر سمت مسابقه نرود. حقوق مادی و معنوی کلیه‌ی آثار دریافتی نیز متعلق به اوست.(البته با ذکر نام طراحان در تمام مراحل بهره‌برداری از آثار). چون که سطح مسابقه با آثار ارسالی متناسب نبوده، نباید سه نفر اول را نفی کنیم مگر اینکه داوران بیانیه ننوشته باشند، مثل مسابقه‌ی جیرفت. اینجا همان نقطه‌ی مهم کلیدی است! حال که داوران بودند و بیانیه هم نوشته‌اند، متأسفانه‌ی بیانیه‌ی اشتباهی و باطل نوشته‌اند و هیچ اثری را برنده اعلام نکرده‌اند. باز هم تخلف است. در اینجا داور و برگزارکننده کم لطفی کرده‌اند.

داوران مسابقه‌ی شهید حججی با نوشتن بیانیه‌ای به نوعی مسابقه را به اتمام رسانده‌اند. اقدامی بسیار عجیب و غیرحرفه‌ای! این مسابقه دو مرحله‌ای بوده است. ایشان می‌توانستند آثاری که شرایط حداقلی را دارند به مرحله‌ی دوم ببرند و با ذکر ایرادات انها به طراحان، فرصت ارتقای آثار را ایجاد نمایند. اما آنها سر مسابقه را به تعبیر زیبای یکی از وبسایتهای معماری بریدند! چرا فرصت طراحی در مرحله‌ی دوم از طراحان گرفته شده است؟ ضعیف‌ترین اثار هم در مرحله‌ی دوم فرصت احیا داشتند. هرچند من بعید می‌دانم از بین ۳۰۰ طرح، هیچ یک شایسته‌ی حضور در مرحله‌ی دوم با شرایط نسبتاً خوب نبوده باشند.

از آنجا که حضور در این رقابت رایگان بوده است باید قبول کنیم هدف برگزارکننده درامدزایی نبوده است. اما به هر حال اکنون ۳۰۰ طرح به یغما رفته‌اند. جالب انکه داوران در بیانیه‌ی خود تأکید کرده‌اند که ۳۰۰ طرح را در کتابی چاپ می‌کنند. چرا؟ این تناقض گویی‌ها فضا را کدر می‌کند و نشان می‌دهد داوران یا برگزارکننده موضوعی را از شرکتکنندگان و رسانه‌ها پنهان می‌کنند.

اکنون مشکل این است که مخاطبین مسابقه‌ی شهید حججی از برگزارکننده جلوتر هستند. آنها قانون و عرف را می دانند اما برگزارکننده یا داواران غافل بودند و قبول هم نمی‌کنند! کاش در این مواقع به فلسفه‌ی اصلی برگزاری یک مسابقه که آموزش عمومی حرفه‌مندان و کمک به اهل حرفه و ارتقای سطح سواد دانشجویان است نیز فکر می‌کردیم. به هر حال در پایان نکته‌وار مرزها را مرور می‌کنیم:

  1. حسب قوانین جاری کشور و عرف مسابقات داوران باید یک بیانیه بنویسند و به صورتی شفاف و منطقی به برگزارکننده  و شرکت‌کنندگان بگویند که چرا برخی طرح‌ها را انتخاب و برنده کرده‌اند. در واقع ایشان باید علت چرایی انتخاب‌هایشان را بگویند.
  2. اگر بیانیه نگارش شد اما برگزارکننده یا مخاطبین آنرا مغلطه دانستند و همچنان اصرار داشتند که داوری متناسب با معیارها نبوده است باید رکن سومی به قضاوت بنشیند یا موضوع با نگاهی آکادمیک و علمی حل شود. تطبیق معیارهای مسابقه که در واقع نیازهای برگزارکننده است و بخاطر انها مسابقه برگزار نموده است با طرح‌های منتخب به راحتی قابل بحث و بررسی است. معماری چیز پنهانی ندارد!
  3. صورتجلسه‌ی داوری که در آن صرفاً کدهای برنده و رتبه‌های ایشان نوشته می‌شود بیانیه نیست. چه به امضای داوران رسیده باشد و چه نرسیده باشد. فرق اساسی صورتجلسه و بیانیه در تشریح علت چرایی انتخاب‌ها است. این متن صریح قانون و جزء وظایف داوران است.
  4. اگر بیانیه به صورت منطقی نگارش شود و قبول واقع گردد، رأی داوران دیگر قابل تغییر نیست. برگزارکننده باید جوایز را پرداخت نماید. لیکن اگر راضی نبود می‌تواند مسابقه‌ی دیگری برگزار نماید یا اساساً کار را به یک مشاور بسپارد.
  5. اگر تیم داوری‌ای بیانیه ننویسند، یا فقط صورتجلسه بنویسند(مثل مسابقه‌ی مدرسه‌ی شش کلاسه در جیرفت) اساساً هنوز داوری قانوناً به پایان نرسیده است. برگزارکننده باید از داوران بیانیه طلب نماید. اگر به هر دلیلی از وظیفه‌ی خود کوتاهی کردند که خب منطقاً داوری ناقص است و باطل. او باید داوری‌ای جدید راه اندازی کند تا هرچه سریعتر تکلیف شرکت‌کنندگان مشخص شود. پیگیری قضائی داوران برای ایجاد خسران در مسابقه قابل پیگیری است. داوران باید بیانیه بدهند.
  6. مهمتر آنکه نه فقط داوران که حتی برگزارکننده حق ندارند بیانیه‌ای بنویسند و مدعی شوند هیچ یک از آثار شایسته‌ی احراز رتبه‌های سه‌گانه‌ی نخست یا راهیابی به مرحله‌ی دوم نیستند. ایشان بدون نگارش بیانیه یا صورتجلسه هم اصلاً چنین حقی ندارند. باید برندگان مشخص شوند. سطح پایین اثار دلیل خوبی نیست. از بین همین آثار سطح پایین باید سه نفر اول مشخص شوند.(اتفاقی که در مسابقه‌ی شهید حججی رخ نداده است.)