پایگاه خبری هنرمعماری آنلاین زین بعد بر روی آدرس زیر به روز رسانی خواهد شد.

آب‌انبار دیوان‌خانه | هنر معماری

[yasr_visitor_multiset setid=1]


نام پروژه:آب‌­انبار دیوان‌­خانه (موزه‌­ی سازه‌­های آبی استان فارس)
طرّاح: علی سوداگران، نازنین کازرونیــان
محلِّ اجرا: مجموعه­‌ی زندیـه­‌ی شیراز
زیربنا: 300 متر مربّع
تاریخ تکمیل: 1388


تاریخچه:

آب‌انبار دیوان‌خانه یکی از آب انبارهای «عامّ‌المنفعه‌«ای است که به دستور کریم‌خان زند بین سال‌های 1163 تا 1193 ه. ق. در شیراز ساخته شد. طرح این آب‌انبار برگرفته از معماری دوران صفویه است که شامل یک راه‌پلّه‌ی سنگی به عرض 3 متر و یک مخزن به ابعاد 15×15 و عمق 10 متر می‌باشد. این آب‌انبار در شمال شرقی میدان توپخانه و در کنار ساختمان دیوان‌خانه‌ی شیراز قرار دارد. در گذشته، بر روی این آب‌انبار ساختمانی به نام «نقاره‌خانه» وجود داشته که برای رسانیدن پیام‌های مهم به مردم ساخته شده بوده که هم‌اینک ویران شده است. علاوه بر این، بنای پشت آن نیز، که شامل بادگیری برای تهویه‌ی هوای درون آب انبار بوده، ‌به‌کلّی ویران شده است. میان این آب انبار و ساختمان دیوان‌خانه مکانی وجود داشته که آن ساختمان نیز هم اینک ویران شده و تنها یکی از قوس‌های آن بر روی دیوار دیوان‌خانه به‌جای مانده است. آب انبارهای کریم‌خانی در تاریخ 14/8/1355 به شماره‌ی 935 در فهرست آثار ملّی ایران به ثبت رسیده است.

احیاء آب‌انبار دیوان‌خانه:

ایران، در طول تاریخ، به‌علّت کمبود آب همواره با مشکلات فراوانی روبه‌رو بوده است و این جبر جغرافیایی عامل پیدایش سازه‌هایی هوشمندانه و بسیار دقیقی بوده که کنترل و استفاده‌ی آب را در مصارف گوناگون برای مردمان آن دوره‌ها امکان‌پذیر می‌ساخته. سازه‌هایی مانند پُل، بند، قنات، آب‌انبار، حمّام، کانال آب‌رسانی، آسیاب آبی، گاوچاه و غیره.

آب‌انبار دیوان‌خانه که از مجموعه‌ی آب‌انبارهای کریم‌خانی است که در دوره‌ی زندیه ساخته شده در سال 1388 مرمّت گردید و در همان سال به موزه‌ی سازه‌های آبی استان فارس تغییر کاربری یافت تا محلّی جهت معرّفی این سازه‌های آبی باشد، که به‌مرور در حال نابودی هستند. در مجموع 24 تابلو و 8 ماکت، بازدیدکنندگان را با عنوان و عملکرد دیگر سازه‌های آبی استان آشنا می‌سازد.

ایده‌های طرّاحی و احیاء:

ایده‌ی اصلی در احیاء این بنا، حضور فیزیکی آب بود که به‌عنوان فصل مشترک تمامی این سازه‌ها و موضوع پروژه (موزه‌ی سازه‌های آبی) الزامی می‌نمود و این حضور فیزیکی در طول مسیر بازدید، مؤکّداً در ناخودآگاه بازدیدکنندگان از اهمیّت کنترل و استفاده آب در طول تاریخ که عامل ساخت این بناها بوده حکایت می‌کند. نحوه‌ی نمایش آب با الهام از معبد آناهیتا (خدای آب) بیشابور، در سطح وسیع کف به عمق 10 سانتی‌متر انجام شد تا انعکاس محیط در آب و گذر بازدیدکنندگان بر روی آن تداعی‌گر حسِّ روحانی و تقدّس آب برای این مردمان در طول تاریخ باشد.

مصالح مصرفی:

تمامی سازه‌های الحاقی در این فضا از شیشه‌های لمینیت‌شده‌ی سکوریت و استیل ضدِّ زنگ انتخاب گردید، سطوح کف از شیشه استفاده شد تا کمترین تأثیر بصری بر فضا و مقاوم در برابر رطوبت باشد و بازدیدکنندگان با حرکت بر روی آن حسِّ تعلیق در فضا، نور و آب را تجربه کنند.

سیستم ساخت:

فریم‌ها و کلّیه‌ی اتّصالات از فولاد ضدِّ زنگ انتخاب گردید تا به مقاومت شیشه‌ها کمک کند و در رطوبت دچار زنگ‌زدگی نشوند و همچنین رنگ خنثای فولاد و سطح صیقلیِ آن، منعکس‌کننده‌ی محیط باشد و خود در فضا حل شود و به شفّافیّت سازه‌های الحاقی کمک کند. تمامی سازه‌ها به‌صورت پیش‌ساخته در کارگاه ساخته و پس از حمل به محل، به‌وسیله پیچ و مهره‌های استیل بر روی پایه‌های قابل‌تنظیم، به یکدیگر متّصل و در فاصله‌ای 10 سانتی‌متری بر روی آب نصب شدند. به‌علّت نشست ساختمان در راه‌پلّه و تغییر ترازها و خیزهای پلّه‌های ورودی، این مسیر بازدید با نرده‌ای از جنس استیل تا بالای راه‌پلّه جهت سهولت حرکت (به‌علّت خیز زیاد پله‌ها) امتداد یافت و سطح شیشه‌های کف پلّه‌ها سندبلاست شد تا زِبْریِ سطح شیشه‌ها مانع از سقوط بازدیدکنندگان گردد.

نورپردازی:

در نورپردازی از لامپ‌های ال‌ای‌دی با ولتاژ 12 و 24 وُلت با بازدهی هر وات 125 لومن استفاده گردید تا علاوه بر مصرف پایین برق و طول عمر بالای چراغ با وُلتاژِ ایمنْ خطر برق گرفتگی در آب و جود نداشته باشد. سعی شد اتّصال چراغ‌ها در مسیر بازدید به‌گونه‌ای باشد که منبع نور به‌صورت مستقیم دیده نشود و تنها هاله‌ای از سایه‌روشن‌ها مسیر و تابلوها را نشان دهد، تا فضا تحت تأثیر نورهای پراکنده قرار نگیرد. از لامپ‌های ال‌ای‌دی با رنگ کهربایی (2100 کلوین) با درخشندگی بالا که عموماً جهت دیواره‌های آجری بناهای تاریخی استفاده می‌شود، انتخاب گردید تا در تضادّ با سردی رنگِ ساروجِ بدنه و آب راکدِ کف، به محیط گرمی ببخشد و فضای زنده و پویا خلق کند که گویی آتش به دور آب، جهت روشنایی و گرمی، برافروخته شده است.

منبع:

هنر معماری، آب‌انبار دیوان‌خانه. فصلنامه‌ی هنر معماری. شماره‌ی 19